Traduzione dal Latino all'Italiano di Latine, Libri Scolastici

Alcibiades ille, cuius nescio utrum bona an vitia patriae perniciosiora fuerint (illis enim cives suos decepit, his adflixit), adhuc puer ad Periclem, avunculum suum, venisset eumque secreto tristem sedentem videt. Tum interrogavit quid ita tantam in vultu confusionem gereret. Pericles respondit se civitatis mandatu Propylaea Minervae(1) aedificavisse, consumptaque in id opus ingenti pecunia, non invenire quo pacto ministerii rationem redderet atque ob ea rem conflictari. Ergo - inquit Alcibiades - quaere potius quemadmodum rationem non reddas". Itaque vir amplissimus et prudentissimus, puerili consilio usus est atque id egit ut Athenienses, finitimo implicati bello, rationibus non exigendis non vacarent. da Valerio Massimo (1) – Si tratta delle porte dell’Acropoli di Atene

Phocion Atheniensis, etsi saepe exercitibus praefuit summosque magistratus cepit, tamen multo eius notior est integratis vitae quam rei militari labor. Itaque huius memoria est nulla, illius autem magna fama, ex quo cognomine Bonus est appellatus. Fuit enim perpetuo pauper, cum divitissimus esse posset propter frequentes delatos honores potestatesque summas, quae ei a populo dabantur. Hic a rege Philippo munera magnae pecuniae repudiavit, legatisque, qui hortabantur accipere, simulque admonebant ut, si ipse facile careret, liberis suis prospiceret: quibus difficile esset in summa paupertate summa paternam tueri gloriam, Phocion respondit : "Si mihi similes erunt, idem hic agellus illos alet, qui me ad hanc dignitatem perduxit; sin dissimiles erunt, nolo meis impensis illorum ali augerique luxuriam".

M. Cato, Catonis oratoris filius, dum inter confertissimos hostes insigniter dimicat, equo delapsus, pedestre proelium aggreditur. Nam hostium manipulus cum horrido clamore eum iacentem circumsteterat . At ille, animum collegit et magnas strages edidit; undique hostes convolabant et strenuus vir proelium sustinebat , sed gladius ei e manu elapsus in mediam cohortem hostium decidit; ut eum recuperaret , inter hostium mucrones se immersit et glaudium recollegit, sed multa vulnera accepit. Deinde ad suos cum clamore hostium revertitur. Huius audaciam ceteri imitati victoriam pepererunt. da Eutropio (adattato)

Quinto anno primi belli quod contra Afros gerebatur, primum Romani C. Duilio et Cn. Carnelio Asina consulibus in mari dimicaverunt, paratis navibus rostratis quas Liburnas vocant. Consul Cornelius fraude deceptus est. Duilius, commisso proelio, Carthaginiensium ducem vicit, triginta et unam naves cepit, quattuordecim mersit, septem milia hostium cepit, tria mila occidit. Neque ulla victoria Romanis gratior fuit, quod invicti terrā iam etiam mari plurimum possent. C. Aquilio Floro L. Scipioneconsulibus, Scipio Corsicam et Sardiniam vastavit, multa milia inde captivorum abduxit, triumphum egit. L. Manlio Vulsone M. Attilio Regulo consulibus, bellum in Africam translatum est.

1) Xerxes adeo angusto mari conflixit ut eius multitudo navium explicari non potuerit. 2) Alcibiades erat ea sagacitate ut decipi non posset. 3) Postea secutus Gallos Camillus ita cecidit, ut et aurum, quod his datum fuerat, et omnia, quae ceperant, militaria signa revocaret. 4) Nemo adeo ferus est, ut non mitiscere possit. 5) Io eo proelio tanto plus virtute valuerunt Athenienses, ut decemplicem numerum hostium profligaverint. 6) Famae celebris Hadrianus tam cupidus fuit, ut libros vitae suae scriptos ase libertis suis litteratis dederit, iubens ut eos suis nominibus publicarent. 7) Themistoclis vitia ineuntis adulescentiae magnis sunt emendata virtutibus, adeo ut anteferatur huic nemo, pauci pares putentur. 8) Tanta oblectatio est in eloquentia, ut omnium hominum aures capiantur. 9) In Miltiade erat tanta humanitas, ut nemo tam humilis esset, cui non ad eum aditus pateret. 10) Hannibal adeo gravi morbo adficitur oculorum, ut postera numquam dextro bene usus sit. 11) Epaminomdas fuit disertus, ut nemo ei Thebanus par esset eloquentiā. 12) Tanta est necessitas virtutis generi humano a natura data, ut ea vis omnia blandimenta voluptatis vicerit. 13) Inter duas acies tantum erat relictum spatii, ut satis esset ad concursum utriusque exercitus. 14) Cohortes tanta vi in Pompei equites impetum fecerunt, ut eorum nemo consisteret. 15) Nemo tam ferus fuit ut Alcibiadis casus non lacrimaret. 16) In eum locum res deducta est ut, nisi qui deus vel casus aliquis subvenerit, salvi esse nequeamus. 17) Iphicrates Atheniensius fuit tali dux ut cum primis aetatis suae compararetur. 18) Caeser in colle medio triplicem aciem instruxit ita ut totum montem hominibus compleret. 19) Romanorum leges tanta prudentia scriptae sunt, ut nemo adhuc eas superare potuerit. 20) Tanta visest honesti, ut speciem utilitati oscure. 21) Traianus rem publicam ita administravit, ut omnibus principi bus merito praeferatur. 22) Tantus timor omnem exercitum occupavit, ut omnium mentes animosque perturbaret

Epaminondas, cum proelio apud Leuctra commisso vetustam Lacedaemonis gloriam contundisset, non solum patriam sed etiam universam Graeciam in libertatem dimicavit. Cum vero, novem annis post iterum, adversus Lacedaemonis apud Mantineam confligeret et audacissime instaret hostibus, ab his cognitus ac vulneratus mortem occubuit. Universi enim Lacedaemonii, cum in unius Epaminondae pernicie salutem patriae sitam esse putarent, in eum impetum fecerunt, quoad Epaminondas, hasta traiectus, ex equo excussus est. Qui cum mortiferum se vulnus accepisse animadverteret, recreare se conantes interrogavit vicissentne Boeoti. Id postquam audivit: “ Satis vixi – inquit; - invictus enim morior”. Thebas ductu et auspiciis meis caput Graeciae. Deinde e corpore hastam extrahi iussit, eoque vulnere confestim exhaminatus est.

Cum Alexander, Macedonum rex, sorte monitus erat ut eum, qui sibi porta egresso primus occurrisset, interfici iuberet, accidit ut asinarius, asinum ante se agens, obviam ei primus fieret. Itaque hunc ad mortem duci iussit. Eo quaerente, qua de causa se innocentissimo saupplicio affici vellet, ut se purgaret, rex oraculi praeceptum rettulit. Tum ille : "Si ita est, rex - inquit – alium sors huic morti destinavit. Nam asinum quem ante agebam, priorem tibi occurrisse apparet ". Delectatus Alexander et illius callido dicto et quod ab errore ipse revocatus erat, imperavit ut asinus immolaretur.

Cimon, Miltiadis filius, Atheniensis, celeriter ad principatum pervenit. Habebat enim eloquentiam, summam liberalitatem, magnam prudentiam iuris civilis et rei militaris, quod cum patre a pueritia in exercitibus fuerat versatus. Itaque hic et populum urbanum in sua tenuit potestate et apud exercitum plurimum valuit auctoritate. Cum unus in civitate maxime floreret, incidit in eandem invidiam quam pater suus ceterique Athenienses principes : nam testarum suffragiis decem annorum exilio multatus est. Sed post quintum annum, quam explusus erat, in patriam revocatus est. Ille, quod hospitio Lacedaemoniorum utebatur, pacem inter duas potentissimas civitates, Athenas Lacedaemonemque, conciliavit. Post, neque ita multo, Cyprum cum ducentis navibus imperator missus, cum eius maiorem partem insulae devicisset, in morbum implicitus in oppido Citio est mortuus.

Tum Sabinae mulieres, quarum ex iniuria bellum ortum erat, crinibus passis scissaque veste, ausae se inter tela volantia inferre, ex transverso impetu facto dirimere infestas acies, dirimere iras, hinc patres, hinc viros orantes, ne se sanguine nefando soceri generique respergerent, ne parricidio macularent partus suos, nepotum illi, hi liberum progeniem. "Si adfinitatis inter vos, si conubii vos piget, in nos vertite iras; nos causa belli, nos volnerum ac caedium viris ac parentibus sumus; melius peribimus quam sine alteris vestrum viduae aut orbae vivemus." Movet res cum multitudinem tum duces; nec pacem modo, sed civitatem unam ex duabus faciunt. Regnum consociant; imperium omne conferunt Romam. da Tito Livio (estratti da 1.13, 1-2)

In omni Gallia eorum hominum, qui aliquo sunt numero atque honore, genera sunt duo. [Nam plebes paene servorum habetur loco, quae nihil audet per se, nullo adhibetur consilio. Plerique, cum aut aere alieno aut magnitudine tributorum aut iniuria potentiorum premuntur, sese in servitutem dicant nobilibus: in hos eadem omnia sunt iura, quae dominis in servos.] De his duobus generibus alterum est druidum, alterum equitum. Illi rebus divinis intersunt, sacrificia publica ac privata procurant, religiones interpretantur: ad hos magnus adulescentium numerus disciplinae causa concurrit, magnoque hi sunt apud eos honore. Nam fere de omnibus controversiis publicis privatisque constituunt, et, si quod est admissum facinus, si caedes facta, si de hereditate, de finibus controversia est, idem decernunt, praemia poenasque constituunt; si qui aut privatus aut populus eorum decreto non stetit, sacrificiis interdicunt. Haec poena apud eos est gravissima. [Quibus ita est interdictum, hi numero impiorum ac sceleratorum habentur, his omnes decedunt, aditum sermonemque defugiunt, ne quid ex contagione incommodi accipiant, neque his petentibus ius redditur neque honos ullus communicatur. His autem omnibus druidibus praeest unus, qui summam inter eos habet auctoritatem. Hoc mortuo aut si qui ex reliquis excellit dignitate succedit, aut, si sunt plures pares, suffragio druidum, nonnumquam etiam armis de principatu contendunt. Hi certo anni tempore in finibus Carnutum, quae regio totius Galliae media habetur, considunt in loco consecrato. Huc omnes undique, qui controversias habent, conveniunt eorumque decretis iudiciisque parent. Disciplina in Britannia reperta atque inde in Galliam translata esse existimatur, et nunc, qui diligentius eam rem cognoscere volunt, plerumque illo discendi causa proficiscuntur.]

Helvetii iam per angustias et fines Sequanorum suas copias traduxerant et in Haeduorum fines pervenerant eorumque agros populabantur. Haedui, cum se suaque ab iis defendere non possent, legatos ad Caesarem mittunt rogatum auxilium: dicebant ita se omni tempore de populo Romano meritos esse ut paene in conspectu exercitus nostri agri vastari, liberi [eorum] in servitutem abduci, oppida expugnari non debuerint. Eodem tempore quo [Haedui] Ambarri, necessarii et consanguinei Haeduorum, Caesarem certiorem faciunt sese, depopulatis agris, non facile ab oppidis vim hostium prohibere. Item Allobroges, qui trans Rhodanum vicos possessionesque habebant, fuga se ad Caesarem recipiunt et demonstrant sibi praeter agri solum nihil esse reliqui.

Aesopi tragoedi, nostri familiaris, Licinius servus tibi notus aufugit. Is Athenis apud Patronem Epicureum pro libero fuit. Inde in Asiam venit. Postea Plato quidam Sardianus, [...] hominem comprehendit et in custodiam Ephesi tradidit; sed utrum in publicam custodiam an in pistrinum tradidisset non satis ex litteris eius intellegere potuimus. Tu, quoniam Ephesi es, hominem investiges velim summa diligentia vel tecum deducas. Noli spectare quanti homo sit: parvi enim pretii est servus qui nihili est ; sed tanto dolore Aesopus est adfectus propter servi scelus et audaciam ut nihil ei gratius facere possis quam si illum per te recuperaverit.

Servanda sunt quaedam officia etiam adversus eos, a quibus iniuriam acceperis. Est enim ulciscendi et puniendi modus. Atque in re publica maxime servanda sunt iura belli. Nam, cum sint duo genera decertandi, unum per disceptationem, alterum per vim, cumque illud proprium sit hominis, hoc beluarum, confugiendum est ad posterius solum si uti non licet superiore. Quare suscipienda quidem bella sunt ob eam causam, ut sine iniuria in pace vivatur; parta autem victoriam conservandi ii, qui non crudeles in bello, non immanes fuerunt. Maiores nostri Tusculanos ,Aequos, Volscos, Sabinos, Hernicos in civitatem acceperunt, at Carthaginem et Numantiam funditus sustulerunt, credo ne praeberetur opportunitas loci posset aliquando ad bellum faciendum adhortari. Mea quidem sententia, paci, quae nihil habitura sit insidiarum, semper est consulendum. Estratti e parti adattate da Cicerone, Rhetorica, De officis, liber I-4

Hinc invictus patriam defensum revocatus bellum gessit adversus P. Scipionem, filium eius, quem ipse primo apud Rhodanum, iterum apud Padum, tertio apud Trebiam fugarat. Cum hoc exhaustis iam patriae facultatibus cupivit impraesentiarum bellum componere, quo valentior postea congrederetur. In colloquium convenit; condiciones non convenerunt. Post id factum paucis diebus apud Zamam cum eodem conflixit: pulsus – incredibile dictu – biduo et duabus noctibus Hadrumetum pervenit, In hac fuga Numidae, qui simul cum eo ex acie excesserant, insidiati sunt ei; quos non solum effugit, sed etiam ipsos oppressit. Hadrumeti reliquos e fuga collegit; novis dilectibus paucis diebus multos contraxit.

1) Corpora hominum pulchriora sunt quam animalium 2) Nihil est virtute pulchrius. 3) Vilius argentum est auro, virtutibus aurum. 4) Vita turpis miserior est quam mors honesta. 5) Quid in homine ratione divinius? 6) Pauper miser est; avarus tamen paupere miserior. 7) Saepe beneficium facere quam accipere gratius est. 8) Nihil est patria carius, nihil vera gloria dulcius. 9) Verba hominum interdum caducis foliis leviora sunt. 10) Ignoratio futurorum malorum utilior est quam scientia. 11) Nihil est tam volucre quam maledictum. 12) Minus est quam servus dominus qui servos timet. 13) Vere atque autumno noctes sunt longae aeque ac dies. 14) O fons Bandusiae splendidior vitro! 15) Autumnus minus iucundus est quam ver. 16) Achilles fortior erat quam prudentior. 17) Gravior est inimicus qui latet in pectore. 18) Secundam partem mihi tribuetis, quia sum fortior. 19) Acrior oculorum sensus quam aurium est. 20) Tanto fortiores erant barbari quanto atrocior pugna pro libertate. 21) Tutius est certa pax quam sperata victoria. 22) Bona opinio tutior pecunia est. 23) Nihil est amabilius officio tuo. 24) Dolor animi gravior est quam corporis.

1. Ave, Caesar, morituri te salutant! 2. Tibi de nostris rebus nihil sum mandaturus per litteras. 3. Tibi scripturus sum litteras. 4. Ducis consilia perventura erant ad aures hostium. 5. Milites, qui pugnaturi erant, arma paraverunt. 6. Cum apes evolaturae sunt, vehementer consonant. 7. Hostes urbem oppugnaturi sunt. 8. Quid acturus es? 9. Tribuni allaturi sunt triste nuntium. 10. Cyrus qui moriturus erat, filios ad se advocavit. 11. Bellum scripturus sum, quod populus Romanus cum Iugurtha, rege Numidarum, gessit. 12. Metellus ad bellum, quod gesturus erat, animum intendit. 13. Leonidas cohortabatur milites suos ad proelium, quo perituri erant. 14. A Caesare Helvetii petituri sunt pacem. 15. Athenienses urbem relicturi erant. 16. Xerses ad Graeciam profecturus erat. 17. Hannibal, Carthaginiensium dux, contra Romanos pugnaturus est. 18. Hannibal patri suo iuravit se Romanos victurum esse. 19. Promitto hoc me facturum esse. 20. Discipuli, qui audituri magistrum sunt, tacent. 21. Librum tuum lecturus sum. 22. Achilles dixit se Hectorem necaturum esse 23. Caesar legatis pollicebatur se eos adiuturum esse. 24. Venturus sum Romam cum amicis meis.

Dum perdrix in inferioribus ramis altae arboris sedet, advenit vulpes et dixit: “Quam formosa es! Crura tua, rostrum, os tuum, sicut corallum sunt. Sed si dormires, pulchrior esse”. Credidit vulpi perdrix, clausit oculos; atque eam illico vulpes rapuit. At perdrix, lacrimas effundens: “Per artium tuarum virtutes, te quaeso: nomen meum dic, postea me devorabis”. At ubi vulpes perdricem nominare voluit, aperuit os et evasit perdrix. Tunc vulpes: “Heu, cur locuta sum?”. Respondit perdrix: “Heu me dormire, quid necesse erat, cui somnus non venerat?” Sunt qui, ubi necessarium non est, loquuntur, et, ubi eos vigilare oportet, dormiunt. (Adattato da Fedro)

Marcus Petronius centurio Georgoviae portas excidere conabatur, sed a multitudine opprimebatur; ita sibi desperans, quoniam multa iam vulnera acceperat, manipularibus suis, qui illum sequebantur: “Quoniam – inquit - me una vobiscum servare non possum, vestrae quidem vitae prospiciam, quos, cupiditate gloriae adductus, in periculum deduxi. Vobis consulite!” Simul in medios hostes irrupit, duosque interfecit, reliquos a porta paulum summovit. Sed amici illi auxiliari conabatur; tum “Frustra – inquit – meae vitae subvenire conamini; me iam vires deficiunt. Proinde abite, dum est facultas, vosque ad legionem recipite”. Ita paulo post pugnans concidit. Adattato da Cesare

Forte in duobus tum exercitibus erant trigemini fratres nec aetate nec viribus dispares (1). Horatios Curiatiosque fuisse satis constat. Cum trigeminis agunt (2)reges, ut pro sua quisque patria dimicent ferro: (3) ibi imperium fore unde victoria fuerit. Nihil recusatur; tempus et locus convenit. Priusquam dimicarent, foedus ictum inter Romanos et Albanos est his legibus, ut, cuiuscumque populi cives eo certamine vicissent, is alteri populo cum bona pace imperitaret. Foedere icto trigemini, sicut convenerat, arma capiunt. Datur signum, infestisque armis, velut acies terni iuvenes, magnorum exercituum animos gerentes, concurrunt. Adattato da Tito Livio, Ab Urbe condita Note (1) - Tum trigemini fratres dispares nec aetate nec viribus erant forte in duobus exercitibus (2) - propongono (3) - sottinteso « dicunt »