Traduzione, analisi morfosintattica, metrica e paradigmi di Virgilio, Eneide, libro IV vv. 1-89

Āt rēgīnă grăvī iāmdūdūm saūcĭă cūrā

vōlnŭs ălīt vēnīs, ēt caēcō cārpĭtŭr īgnī.

Mūltă vĭrī vīrtūs ănĭmō, mūltūsquĕ rĕcūrsāt

gēntĭs hŏnōs: haērēnt īnfīxī pēctŏrĕ vōltūs,

vērbăquĕ: nēc plăcĭdām mēmbrīs dāt cūră quĭētēm.5

Pōstĕră Phoēbēā lūstrābāt lāmpădĕ tērrās,

hūmēntēmque Aūrōră pŏlō dīmōvĕrăt ūmbrām,

cūm sīc ūnănĭmem āllŏquĭtūr mălĕ sānă sŏrōrēm:

"Ānnă sŏrōr, quaē mē sūspēnsam īnsōmnĭă tērrēnt?

Quīs nŏvŭs hīc nōstrīs sūccēssīt sēdĭbŭs hōspēs?10

Quēm sēse ōrĕ fĕrēns! Quām fōrtī pēctŏre, ĕt ārmīs!

Crēdo ĕquĭdēm (nēc vānă fĭdēs) gĕnŭs ēssĕ dĕōrūm.

Dēgĕnĕrēs ănĭmōs tĭmŏr ārgŭĭt. Heū quĭbŭs īllĕ

iāctātūs fātīs! Quaē bēlla ēxhaūstă cănēbāt!

Sī mĭhĭ nōn ănĭmō fīxum īmmōtūmquĕ sĕdērēt,15

nē cuī mē vīnclō vēllēm sŏcĭārĕ iŭgālī,

pōstquām prīmŭs ămōr dēcēptām mōrtĕ fĕfēllīt;

sī nōn pērtaēsūm thălămī taēdaēquĕ fŭīssēt,

huīc ūnī fōrsān pŏtŭī sūccūmbĕrĕ cūlpaē.

Ānnă (fătēbŏr ĕnīm) mĭsĕrī pōst fātă Sĭchaēī20

cōniŭgĭs, ēt spārsōs frātērnā caēdĕ Pĕnātēs,

sōlŭs hĭc īnflēxīt sēnsūs, ănĭmūmquĕ lăbāntēm

īmpŭlĭt: āgnōscō vĕtĕrīs vēstīgĭă flāmmaē.

Sēd mĭhĭ vēl tēllūs ōptēm prĭŭs īmă dĕhīscāt,

vēl pătĕr ōmnĭpŏtēns ădĭgāt mē fūlmĭne ăd ūmbrās,25

pāllēntēs ūmbrās Ĕrĕbī, nōctēmquĕ prŏfūndām,

āntĕ, pŭdōr, quām tē vĭŏlem, aūt tŭă iūră rĕsōlvām.

Īllĕ mĕōs, prīmūs quī mē sĭbĭ iūnxĭt, ămōrēs

ābstŭlĭt, īlle hăbĕāt sēcūm, sērvētquĕ sĕpūlcrō."

Sīc ēffātă, sĭnūm lăcrĭmīs īmplēvĭt ŏbōrtīs.30

Ānnă rĕfērt: "Ō lūcĕ măgīs dīlēctă sŏrōrī,

sōlănĕ pērpĕtŭā maērēns cārpērĕ iŭvēntā?

Nēc dūlcēs nātōs, Vĕnĕrīs nēc praēmĭă nōrīs?

Īd cĭnĕrem, aūt mānēs crēdīs cūrārĕ sĕpūltōs?

Ēsto, aēgrām nūllī quōndām flēxērĕ mărītī,35

nōn Lĭbўaē, nōn āntĕ Tўrō dēspēctŭs Ĭārbās,

dūctōrēsque ălĭī, quōs Āfrĭcă tērră trĭūmphīs

dīvĕs ălīt: plăcĭtōne ĕtĭām pūgnābĭs ămōrī?

Nēc vĕnĭt īn mēntēm quōrūm cōnsēdĕrĭs ārvīs?

Hīnc Gētūlae ūrbēs, gĕnŭs īnsŭpĕrābĭlĕ bēllō,40

ēt Nŭmĭdae īnfrēnī cīngūnt, ĕt ĭnhōspĭtă Sŷrtīs:

hīnc dēsērtă sĭtī rĕgĭō, lātēquĕ fŭrēntēs

Bārcaēī. Quīd bēllă Tўrō sūrgēntĭă dīcām,

gērmānīquĕ mĭnās?

Dīs ĕquĭdem aūspĭcĭbūs rĕŏr, ēt Iūnōnĕ sĕcūndā45

hūc cūrsum Īlĭăcās vēntō tĕnŭīssĕ cărīnās.

Quām tu ūrbēm, sŏrŏr, hānc cērnēs! Quaē sūrgĕrĕ rēgnă

cōniŭgĭō tālī! Teūcrūm cŏmĭtāntĭbŭs ārmīs,

Pūnĭcă sē quāntīs āttōllēt glōrĭă rēbūs!

Tū mŏdŏ pōscĕ dĕōs vĕnĭām, sācrīsquĕ lĭtātīs50

īndūlge hōspĭtĭō, caūsāsque īnnēctĕ mŏrāndī,

dūm pĕlăgō dēsaēvĭt hĭēms, ĕt ăquōsŭs Ŏrīōn,

quāssātaēquĕ rătēs, ēt nōn trāctābĭlĕ caēlūm."

Hīs dīctīs īncēnsum ănĭmum īnflāmmāvĭt ămōrĕ,

spēmquĕ dĕdīt dŭbĭaē mēntī sōlvītquĕ pŭdōrēm.55

Prīncĭpĭō dēlūbra ădĕūnt, pācēmquĕ pĕr ārās

ēxquīrūnt: māctānt lēctās dē mōrĕ bĭdēntēs

lēgĭfĕraē Cĕrĕrī, Phoēbōquĕ, pătrīquĕ Lўaēō:

Iūnōni ānte ōmnēs, cuī vīnclă iŭgālĭă cūraē.

Īpsă tĕnēns dēxtrā pătĕrām pūlchērrĭmă Dīdō60

cāndēntīs vāccaē mĕdĭa īntēr cōrnŭă fūndīt:

aūt ānte ōră dĕūm pīnguēs spătĭātŭr ăd ārās:

īnstaūrātquĕ dĭēm dōnīs, pĕcŭdūmquĕ rĕclūsīs

pēctŏrĭbūs ĭnhĭāns spīrāntĭă cōnsŭlĭt ēxtă.

Heū vātum īgnāraē mēntēs! Quīd vōtă fŭrēntēm,65

quīd dēlūbră iŭvānt? Ēst mōllīs flāmmă mĕdūllās

īntĕrĕa, ēt tăcĭtūm vīvīt sūb pēctŏrĕ vōlnūs.

Ūrĭtŭr īnfēlīx Dīdō, tōtāquĕ văgātūr

ūrbĕ fŭrēns: quālīs cōniēctā cērvă săgīttā,

quām prŏcŭl īncaūtām nĕmŏra īntēr Crēssĭă fīxīt70

pāstŏr ăgēns tēlīs, līquītquĕ vŏlātĭlĕ fērrūm

nēscĭŭs: īllă fŭgā sīlvās sāltūsquĕ pĕrāgrāt

Dīctaēōs: haērēt lătĕrī lētālĭs ărūndō.

Nūnc mĕdĭa Aēnēām sēcūm pēr moēnĭă dūcīt,

Sīdŏnĭāsque ōstēntăt ŏpēs, ūrbēmquĕ părātām.75

Īncĭpĭt ēffārī, mĕdĭāque īn vōcĕ rĕsīstīt.

Nūnc ĕădēm lābēntĕ dĭē cōnvīvĭă quaērīt,

Īlĭăcōsque ĭtĕrūm dēmēns aūdīrĕ lăbōrēs

ēxpōscīt, pēndētque ĭtĕrūm nārrāntĭs ăb ōrĕ.

Pōst ŭbĭ dīgrēssī, lūmēnque ōbscūră vĭcīssīm80

lūnă prĕmīt, suādēntquĕ cădēntĭă sīdĕră sōmnōs,

sōlă dŏmō maērēt văcŭā, strātīsquĕ rĕlīctīs

īncŭbăt; īllum ābsēns ābsēntem aūdītquĕ vĭdētquĕ:

aūt grĕmĭo Āscănĭūm gĕnĭtōrĭs ĭmāgĭnĕ cāptā

dētĭnĕt, īnfāndūm sī fāllĕrĕ pōssĭt ămōrēm.85

Nōn coēptae āssūrgūnt tūrrēs, nōn ārmă iŭvēntūs

ēxērcēt pōrtūsve, aūt prōpūgnācŭlă bēllō

tūtă părānt: pēndēnt ŏpĕra īntērrūptă, mĭnaēquĕ

mūrōrum īngēntēs, aēquātăquĕ māchĭnă caēlō.

Intanto la regina, già da tempo colpita da un penoso affanno, nutre nelle vene una ferita ed è consumata da

un fuoco cieco (=nascosto, insidiatosi subdolamente). Il grande valore (militare) dell’uomo e la grande

gloria della stirpe le ritornano continuamente nell’animo e si imprimono fissi nel petto il volto ( i

lineamenti) e le parole, e l’affanno non dà placido riposo alle membra.

Āt congiunz.avversativa con carattere di transizione

rēgīnă nomin.femm.sing. 1a decl. Regina,ae. Sogg.

grăvī ablat.femm.sing. agget.2a classe Gravis,e. attrib.di "cura"

iāmdūdūm avverbio

saūcĭă nomin.femm.sing. agget. 1a classe Saucius,a,um. Attrib.del sogg.

cūrā ablat.femm.sing. 1a decl. Cura,ae. Compl.di causa eff.

vōlnŭs accus.neutr.sing. forma arcaica. 3a decl. Vulnus, vulneris. Compl.ogg.

ălīt indicat.pres.att. 3a pers.sing. Alo, ălis, alui, altum, ălĕre

vēnīs, ablat.femm.plur. 1a decl. Vena,ae. Compl.di stato in luogo

ēt congiunz

caēcō ablat.masch.sing. agget.1a classe Caecus,a,um. Attrib.del compl.di causa eff.

cārpĭtŭr indicat.pres.passiv. 3a pers.sing. Carpo, carpis, carpsi, carptum, carpĕre

īgnī. ablat.masch.sing. 3a decl. Ignis,is. Compl.di causa eff,

Mūltă nomin.femm.sing. agget.1a classe Multus,a,um. Attr.del sogg.

vĭrī gen.masch.sing. 2a decl. Vir, viri. Compl.di spec. (Viri virtus= figura etimologica)

vīrtūs nomin.femm.sing. 3a decl. Virtus, virtutis. Sogg,

ănĭmō, ablat.masch.sing. 2a decl. Animus,i. compl.di stato in luogo

mūltūsquĕ nomin.masch.sing. agget.1a classe Multus,a,um. Attr.del sogg. (Multa…multus= poliptoto)

rĕcūrsāt indicat.pres.att. 3a pers.sing. Recurso, as, avi, atum, are. (frequentativo da Recurro)

gēntĭs gen.femm.sing. 3a decl. Gens, gentis. Compl.di specif.

hŏnōs: nomin.masch.sing. 3a decl. Honos, honoris. Sogg.

haērēnt indic.pres.att. 3a pers.plur. Haereo, haeres, haesi, haesum, haerēre

īnfīxī nomin.masch.plur. Particip.perfet. predicativo del sogg. Infigo, infīgis, infixi, infixum, infīgĕre

pēctŏrĕ abl.neutr.sing. 3a decl. Pectus,oris. Compl.di stato in luogo

vōltūs, nomin.masch.plur. 4a decl. Voltus,us, plurale poetico. Sogg.

vērbăquĕ: nomin.neutr.plur. 2a decl. Verbum, i. sogg,

nēc negazione

plăcĭdām accus.femm.sing. agget.1a classe Placidus,a,um. Attr.del compl.ogg.

mēmbrīs dat.neutr.plur. 2a decl. Membrum, i. compl.di termine

dāt indicat.pres.att. 3a sing. Do, das, dedi, datum, dare.

cūră nomin.femm.sing. 1a decl. Cura,ae. Sogg.

quĭētēm.5 accus.femm.sing. 3a decl. Quies, quietis. Compl.ogg.

L’aurora (del giorno) seguente illuminava le terre con la luce di Febo e aveva allontanato l’umida ombra dal

cielo, quand’ecco che, così turbata (=fuori di sé), si rivolge alla fidata sorella:

Pōstĕră nomin.femm.sing. Agget. 1a classe Poster, a, um. Attrib.del sogg

Phoēbēā ablat.femm.sing. Agget.1a classe. Phoebeus,a,um. Attrib.del compl.di mezzo

lūstrābāt indicat.imperfet.att. 3a pers.sing. Lustro, as, avi, atum, are

lāmpădĕ ablat.femm.sing. 3a decl. Lampas, lampadis. Compl.di mezzo

tērrās, accus.femm.plur. 1a decl. Terra,ae. Compl.ogg.

hūmēntēmque accus.femm.sing. particip.pres. Attributivo del compl.ogg. Humeo, es, ere

Aūrōră nomin.femm.sing. 1a decl.Aurora, ae. Sogg.

abl.masch.sing. 2a decl. Polus, i. compl.di allontanamento. Sineddoche per indicare il cielo che è

pŏlō compreso fra due poli)

dīmōvĕrăt indicat.piuccheperfet.att. 3a pers.sing. Dimoveo, es, movi, motum, ere.

ūmbrām, accus.femm.sing. 1a decl. Umbra, ae. Compl.ogg.

cūm congiunzione temporale (cum inverso)

sīc avverbio

ūnănĭmem accus.femm.sing. agget.1a classe Unanimus,a,um. Attrib.di sororem

āllŏquĭtūr indicat.pres.deponente. 3a pers.sing. Adloquor, adlŏquĕris, adlocutus sum, adlŏquĕre

mălĕ avverbio (equivale a non o minus)

sānă nomin.femm.sing. agget.1a classe Sanus,a,um. Attrib.del sogg.

sŏrōrēm: accus.femm.sing. 3a decl. Soror, sororis. Retto dal verbo

“Anna, sorella, quali sogni terrorizzano me che sono incerta! Qual ‘ questo straordinario (=nuovo) ospite

che è salito (=si è presentato) al nostro palazzo, quale mostrandosi nel volto, quale nel petto e nelle armi!

quaē nomin.neutr.plur. Agget.esclamat. Qui, quae, quod. Attri.del sogg.

mē accus.sing. pronom.personal.di 1a pers. compl.ogg.

accus.femm.sing. partic.perfet. predicativo dell'oggetto. Suspendo, suspendis, suspendi, suspensum,

sūspēnsam suspendĕre

īnsōmnĭă nomin.neutr.plur.2a declin. Insomnium, ii. Sogg.

tērrēnt? indic.pres.att. 3a plur. Terreo, es, terrui, territum, ere

Quīs nomin.masch.sing. agget.esclamat. Quis, quid. Attrib.del sogg.

nŏvŭs nomin.masch.sing. agget.1a classe Novus, a, um, (vox media). Attrib. del sogg.

hīc nomin.masch.sing.agget.dimostr. Hic, haec, hoc. Attrib. del sogg.

nōstrīs dat.femm.plur. Agget.possessivo Noster, nostra, nostrum. Attrib.del compl.di luogo

sūccēssīt indicat.perfet.att. 3a pers.sing. Succedo, succēdis, successi, successum, succēdĕre

sēdĭbŭs ablat.femm.plur. 3a decl. Sedes, sedis. Complem.di luogo retto dal verbo

hōspēs?10 nomin.masch.sing. 3a decl. Hospes, hospitis. Sogg.

Quēm accs.masch.sing. agget.esclamat. Quis, quid. Attrib.del compl.ogg.

sēse accus.sing. pronom.riflessivo raddoppiato. Compl.ogg.

ōrĕ ablat.femm.sing. 3a decl. Os, oris. Compl.di limitazione

fĕrēns! nomin.masch.sing. partic.pres. Congiunto al sogg. Fero, fers, tuli, latum, ferre.

Quām congiunzione esclamativa

fōrtī ablat.neutr.sing. agget.2a classe Fortis,e. attrib. del compl.di qualità

pēctŏre, ablat.neutr.sing. 3a decl. Pectus, pectoris. compl.di qualità

ĕt congiunz

ārmīs! ablat.neutr.plur. 2a decl. Arma, orum. Compl.di limitazione

Credo effettivamente, e non è vana la fiducia, che egli sia di stirpe divina. La paura rivela (=porta alla luce)

gli animi ignobili. Ahimè, da quali fati egli è stato sbattuto! Quali battaglie, lungamente portate a termine,

cantava! Se non risiedesse fisso e immobile nell’animo a me il proposito di non volermi unire con vincolo

matrimoniale ad alcuno, dopo che il primo amore ingannò (me) illusa con la morte; se non avessi in odio il

talamo e le fiaccole nuziali, forse potrei cedere alla colpa per costui soltanto.

Crēdo indicat.pres.att. 1a pers.sing. Credo, crēdis, credidi, creditum, crēdĕre

ĕquĭdēm avverbio

(nēc negazione

vānă nomin.femm.sing. agget. 1a classe Vanus,a,um. Nome del predic.con copula sottintesa

fĭdēs) nomin.femm.sing. 5a decl. Fides, fidei. Sogg.

gĕnŭs accus.neutr.sing. 3a decl. Genus, generis. Nome del pred. Dell'infinitiva con sogg.sottinteso

ēssĕ infinito pres.att. Sum, es, fui, esse. Infinitiva

dĕōrūm. gen.masch.plur. 2adecl. Deus, i. compl.di specif.

Dēgĕnĕrē