DIRITTO PUBBLICO EUROPEO – LEZIONE 2
Diritt pubbEict iterrtt Utittr Eurtpra Diritt iterrtazittaEr
MtttptEit Ergittt drEEa ftrza Nascr trEE’trditatrtet - trditatrtet acrfaEt
iterrtazittaEr (erataati ta pti - Seaa prteagttisa → stvratieà
sr tr diseacca atdatdt ad drgEi Seaa = vtEtteariatrter
itiearr Et Seaet accrtatt di stttsearr aE
diritt iterrtazittaEr
- ttt rsiser té parEatrtet té
attitiserazittr; eaEvtEea vi è
uta giurisdizittri ta gEi Seaa
ptssttt adrrirvi
vtEtteariatrter
IE diritt iterrtazittaEr è iE siserta di ttrtr r pritcipi vtEa a rrgtEarr i rapptra era Seaa r aEeri
stggrt iterrtazittaEie La sua tasciea è setricatrter Ergaea aEEa ftrtazittr drgEi Seaa stvrati r
itdiprtdrtai chri it srguiet aEEa Pacr di WrstaEia (1648ti hattt daet viea aE pritt tucErt drEEa
tdirrta cttutieà iterrtazittaEre Daea Ea serutura pariearia di eaEr cttutieài iE diritt
iterrtazittaEr si caratrrizza prr iE fatt chr Er futzitti di prtduzittri accrreatrtet r atuazittr
ctrrciava drEEr ttrtr sttt svtEeri it tatcatza di trgati stvratrditaa agEi Seaai dai stggrt
serssii srcttdt iE ttdrEEt drE drcrteratrtet futzittaEre
IE diritt iterrtazittaEr è ut trditatrtet giuridict srparaet r disatet risprtt agEi trditatrta
iterrti drgEi Seaa; quaEr diritt chr rrgtEa Er rrEazitti era i stggrt iterrtazittaEii è aEerrsì disatet
daE diritt iterrtazittaEr privaeti chr ha itvrcr ad tggrtt Ea discipEita di rapptra iterritdividuaEi
itpEicata ptertziaEi cttfit era Erggr tazittaEr r Erggr seratirrae
Lr ftta drE diritt iterrtazittaEre - PritcipaEi ftta di prtduzittr drEEr ttrtr giuridichr
iterrtazittaEi sttt gEi acctrdi cttcEusi dai stggrt su basr cttsrtsuaEr r vaErvtEi stEt tri rapptra
rrciprtci (Trataa = pati acctrdii cttvrtzittit r Ea cttsureuditri tbbEigaetria prr eut i stggrte
1t Cttsureuditi
rsisettt atchr trE diritt tazittaEri ta hattt ut vaEtrr ttEet Eitieaet
si drftiscttt ut fatt ttrtaavt citè ut cttptreatrtet chr virtr rraEizzaet dagEi seaa it
tatirra ripreuea r ctt cttatuieà trE ertpt (diueurtieasti ctt E’idra chr qurset
cttptreatrtet sia giuridicatrter dtvueti ttraEtrter tbbEigaetrit (tpitit juris ac
trcrssieaast
Er Nazitti Utier si tccupatt di racctgEirrr Er cttsureuditi
sttt E’utica ftter grtrraEr drE diritt iterrtazittaEr = chr vaEr prr TUTTI gEi seaa a
prrscitdrrr daEEa Etrt stttscrizittr t trtt
2t Trataa
sttt cttr dri ctterat
stttscrit da più Seaa r vitctEatt stEt gEi Seaa chr Ei hattt stttscrit r quitdi accrtaae
Ptssttt rssrrr biEaerraEi t tuEaEaerraEiipEuriEaerraEi → tt rfcacia grtrraEizzaea
Ea Cttvrtzittr di Virtta discipEita cttr si ftrta ut erataet iterrtazittaEri quatdt
tascri cttr si iterrprreai r quaEi sieuazitti ptssttt drerrtitarr E’attuEEatrtet di ut
erataet iterrtazittaEr
iE diritt iterrtt discipEita cttr si arriva aEEa ptsizittr drEE’IeaEia trE tttrtet it cui virtr
cttcEust ut erataet iterrtazittaEre Chi cttcEudr iE erataet iterrtazittaEr è stEieatrter iE
titisert drgEi Eserri (pterrr rsrcuavtti ta ttt srtprre It divrrsi Seaa è prrviseti cttr it
IeaEiai chr iE parEatrtet ptssa iterrvrtirr prr vrrifcarr E’tprraet drEE’rsrcuavti quatet
trtt it rrEazittr ai erataa più riErvatae E’ prrvisea quitdi uta fasr di cttertEEti
auetrizzatdt iE prrsidrter drEEa RrpubbEica IeaEiata aEEa raafca drE erataete Prita drEEa
raafcai prròi ci drvr rssrrr Ea ftrtuEazittr r E’apprtvazittr di uta Erggr da parer drE
ParEatrtet chr si rspritrrà ctt ut SI t ctt ut NOe StEt succrssivatrter iE erataet
divrtea vitctEater prr Et Seaet
prr iE diritt iterrtazittaEr è itdifrrrter chi frta ut erataeti ta setricatrter è
E’rsrcuavt
Qursa erataa r cttsureuditi vigttt prr iE diritt iterrtazittaEri ta atchr E’trditatrtet iterrtt
può rictttscrrr iE diritt iterrtazittaEri atravrrst iE “ritvit”i citè ut richiatt aEEa ftter drE
diritt iterrtazittaEri chri grazir a qurset ritvit rtera trE ttsert trditatrtet r vi ertva rfrtva
appEicazittre IE ritvit è iE rictttscitrtet trdiater iE quaEr Ea ftter virtr appEicaea r rictttsciuea
trE diritt iterrtte
Esisettt dur api di ritvite
Ritvit ttbiEr (prr Er cttsureuditit: ctsìi E’aree 10i pare 1i drEEa Ctsaeuzittr ieaEiata
seabiEiscr chr “E’trditatrtet giuridict ieaEiatt si cttftrta aEEr ttrtr di diritt
iterrtazittaEr grtrraEtrter rictttsciuer”e Qursea disptsizittr si rifrriscr rscEusivatrter
aEEr ttrtr iterrtazittaEi cttsureuditarir; it rrEazittr a qurseri tprra dutqur ut
prtcrditrtet di adatatrtet auettaact r prrtatrteri itpEicater chr E’trditatrteti
trEEa sua iterrrzzai si cttftrta ctseatertrter aE diritt iterrtazittaEr grtrraEr r aEEr sur
ttdifcazitti
→ trditatrtet iterrtt si cttftrta auettaacatrter aE diritt iterrtazittaEr
Ritvit fsstirrcrtzit (erataat: Quatet aEE’itctrptrazittr dri erataai Ea prassi ieaEiata
uaEizza eatet iE prtcrditrtet sprciaEr drEE’trditr d’rsrcuzittr cttertuet it ut att
ttrtaavt ad htc (chr prr i erataa Ea cui raafca richirdr – it basr aEE’aree 80 Ctsee –
E’auetrizzazittr drE ParEatrtet è sprsst Ea serssa Erggr di auetrizzazittrti quatet iE
prtcrditrtet trditariti cttsiserter trEE’rtatazittr di ut att ttrtaavt (ErgisEaavt t
rrgtEatrtearri cttr richirda Ea taerria discipEitaeat di cttertuet idrtact aE erataet
→ Erggr chr cttartr E’trditr di rsrcuzittri chr srrvr prr rrcrpirr ut drerrtitaet
erataet Eì sprcifcaet (E’trditr di rsrcuzittr è grtrraEtrter cttertuea it uta Erggr
trditaria
Ratgt drEEr ttrtr iterrtazittaEi itertdttr trEE’trditatrtet iterrtte - Ut prtbErta ptsetsi trEEa
prassi r trEEa giurisprudrtza riguarda iE ratgt drEEr ttrtr iterrtazittaEi itertdttr
trEE’trditatrtet iterrtti it paractEarr Ea Etrt prrvaErtza t stccttbrtza risprtt a ttrtr
ptserritri itcttpaabiEie Prr qurEEr cttsureuditariri si riartr chr E’itctrptrazittr trdiater E’aree
10i pare 1i Ctseei Er prtvvrda di garatzia ctsaeuzittaEre Prr qurEEr patzir iE ratgt è itvrcri it Eitra
grtrraEri qurEEt sersst drE prtvvrditrtet di atuazittr (Erggr ctsaeuzittaEri Erggr trditariai
drcrreti receti saEvt rictttscrrr ad rssr uta sprciaEr “rrsisertza”i ata a farEr prrvaErrr su ttrtr
succrssivr di pari ratgt (srcttdt ut pritcipit di sprciaEieà sui grtrrisi acctEet trEE’aree 117i 1°
ctttai Ctseei cttr riftrtaet daEEa Ee ctsee te 3i2001te
È itftr da rictrdarr chr aEE’atuazittr r aEE’rsrcuzittr drgEi acctrdi iterrtazittaEi cttctrrttti
trEE’rsrrcizit drEEr risprtvr cttprertzri eut gEi trgati drEEt Seaet (prr Ea cttprertza drEEr
Rrgittii vrdi aree 117i 5° ctttai Ctseet
2001 Aree 117i cttta 1e Grazir a qurset aractEt E’trditr di rsrcuzittr si pttr aE di stpra drEEa
Erggr trditariai atchr sr iE erataet virtr rrcrpiet trdiater uta Erggr trditaria (Ea Erggr
succrssiva it cttfitt ctt eaEr erataet è iEErgittat
Grrarchia drEEr ftta:
1t COSTITUZIONE
Si può drftirr Ea ftter drEEr fttai dtvr Ea ftter subtrditaea drvr risprtarr Ea ftter
stvratrditaeai sr avvirtr iE ctterarit Ea drerrtitaea ftter è iEErgittaiitvaEidai ta può rssrrr
attuEEaea stEt da ut giudicri trE ttsert cast daEEa ctrer CtsaeuzittaEr ieaEiatae Sr iE giudicr ttt Ea
rEitita t ttt Ea itvaEida Ea dirrtvaiErggr prtducr cttutqur ut rfrtte
2t LEGGE: può rssrrr uta Erggr drE parEatrteti uta Erggr rrgittaEri ut rrfrrrtduti ut drcrret
Erggr t atchr ut drcrret ErgisEaavte
3t REGOLAMENTO
CtsaeuzittaEizzazittr drEE’trditatrtet iterrtazittaEr:
Caso delle Nazioni Unite
Nascr ctt Ea stttscrizittr drEEa carea drEEr Nazitti Utier (Aree 2e4ti dtvr si è ptset ut pritcipiti it
basr aEEa quaEr gEi Seaa si drvttt asertrrr daEE’ust r daEEa titaccia drEEa ftrza tiEiearre
E’ seaet atribuiet aE CttsigEit di sicurrzza drEEr Nazitti Utier E’itcarict di iterrvrtirr r accrrearr
eutr Er sieuazitti suE piatt iterrtazittaEr chr vitEitt eutr Er sieuazitti di pacri aggrrssittr t
titaccia drEEa pacre L’utica isaeuzittr chr può uaEizzarr Ea ftrza è quitdi iE CttsigEit di sicurrzzai
chr rvrteuaEtrter può drcidrrr sr iterrvrtirr ctt drEEr satzitti t tiEieartrtere
→ vrracaEizzazittr trE diritt iterrtazittaEr
Caso del Consiglio d’Europa
NrE 1949 virtr sapuEaet iE erataet iterrtazittaEr chr ha isaeuiet iE CttsigEit d’Eurtpai chr è
eut’tra ut’trgatizzazittr iterrtazittaEre ItiziaEtrter rra it ctterapptsizittr aE bEtcct stviract
(vaErtza idrtEtgicate Adrsst vi apparertgttt eut gEi Seaa rurtpri (erattr Ea BirEtrussiat r atchr
aEeri rxerarurtpri (Turchiai Russiai Artrtiai Azrirbaigiatte
EEabtra erataa Ergaa aE erta dri dirit fttdatrteaEi r drEEa drttcraziae GEi Seaai sr vtgEittti
sttt itvieaa a prrtdrrtr parere
Utt di qursa erataa è Ea Cttvrtzittr rurtpra dri dirit drEE’uttt (CEDUti isaeuiea trE 1950i aEEa
quaEr vi parercipatt tbbEigaetriatrter eut gEi Seaa drE CttsigEit d’Eurtpae E’ ut erataet
iterrtazittaEr chr itpttr uta srrir di dirit utati da far risprtarr ai sitgtEi Seaae Nascr cttr
uta strea di tatifrset idrtEtgict prr ispirarr Er drttcrazir ptsecttutisere Nascr ctt E’itertet di
rssrrr ut rErtrtet sussidiarit = sprta ai sitgtEi Seaa garatarr i dirit fttdatrteaEi prr E’uttti
ta sr Et Seaet prr quaEchr ragittr ttt rirscr a garatarEii it qurE cast virtr richiataea it tatirra
sussidiaria Ea CEDUe Virtr isaeuiea Ea Ctrer rurtpra prr i dirit drEE’uttt (srdr a Serasburgtt =
giurisdizittr tbbEigaetria prr eut gEi Seaa chr iterrprrea r appEica Ea Cttvrtzittr → sitiEr aE
diritt pubbEict
Qursea cttvrtzittr cttfrriscr aE sitgtEt (quaEsiasi prrstta stggrta aEEa stvratieà di utt Seaet
apparertrter aEEa Cttvrtzittri atchr seratirrit iE diritt di rivtEgrrsi aEEa Ctrer (quitdi ttt stEt gEi
Seaai cttr trE diritt iterrtazittaEri ta atchr Er prrsttr cttr trE diritt pubbEictte Prita prrò
iE sitgtEt drvr prrviatrter avrr rsauriet i rictrsi iterrti t dittserarr chr qursa rictrsi iterrti ttt
siatt trEEa dispttibiEieà drE sitgtEte
Es: Ea Ctrer ha attrsst iE rictrst di tigrata chr arrivavatt it IeaEia daEEa Libia r ittrdiaeatrter
riptreaa Eì
Sr Ea Ctrer rurtpra dri dirit drEE’uttt dichiara Et Seaet rrspttsabiEr di avrr vitEaet Ea
Cttvrtzittri si Eitiea a dichiararr Et Seaet rrspttsabiEri r eaEvtEea acctrda ut itdrttizzt aEEr
vittre La srtertza drEEa Ctrer ttt itcidr sugEi trditatrta tazittaEi prrò eaEvtEea adtta i
ctsiddrt “casi piEtea”i quitdi Ea Ctrer rurtpra dri dirit drEE’uttt stsprtdr eut i prtcrssi uguaEi
r tr prrtdr it visittr stEt utti itdicatdt aE sitgtEt parsr cttr ritrdiarr aEEa vitEazittr
sisertaaca (ttdus tprratditi atravrrst Ea ttdifca di uta Erggre I prtcrssi sttt quitdi stsprsi
ftt a chr Et Seaet ttt ttdifca Ea Erggri aEeritrta sr tri ertpi prrvisa ttt Ea ttdifcai Ea Ctrer
Et può cttdattarre
La Ctrer è itptreater suE frtter iterrtt ta atchr suE frtter drEE’Utittr Eurtprae Atchr Ea Ur ha
ut prtprit caeaEtgt dri dirit fttdatrteaEii itsrria trEEa “Carea di Nizza”e Qursa dirit vitctEatt
Er isaeuzitti rurtprri ta atchr gEi Seaa trtbrii quatdt atuatt iE diritt drEE’Utittr Eurtprae Sr
i dirit sttt uguaEi aEEa Cttvrtzittr rurtpra dri dirit drEE’uttti i dirit drEEa Carea di Nizza si
drvttt iterrprrearr it cttftrtieà a quatet seabiEiscr Ea Cttvrtzittr rurtpra dri dirit drEE’uttt
(CEDUt r Ea Ctrer rurtpra dri dirit drEE’uttte
Sttt dutqur prrsrta err giudici a difrsa dri dirit fttdatrteaEi:
-La Ctrer CtsaeuzittaEr ieaEiata
-La Ctrer di giusazia drEE’Utittr Eurtpra
-La Ctrer rurtpra dri dirit uttt
*************************************************************************************************************
Orditatrtet iterrtazittaEr = gEi Seaa sttt stggrt di diritt (ttt eatet E’itdividutti tatca uta grrarchia
vrracaEri c’è uta giurisdizittr ta gEi Seaa ptssttt stttptrsi vtEtteariatrter ad rssa
VrracaEizzazittr drE diritt iterrtazittaEr (ctsaeuzittaEizzazittrt: ONU r CttsigEit d’Eurtpa
CttsigEit d’Eurtpa → 1950: è seaea stttscrita dagEi Seaa Ea Cttvrtzittr Eurtpra dri Dirit drEE’Uttt
(CEDUt
- caeaEtgt di dirit utati fttdatrteaEi chr drvttt rssrrr risprtaa dagEi Seaa chr Et stttscrivttt
- isaeuiscr Ea Ctrer Eurtpra dri Dirit drEE’Uttt (Serasburgtt → diritt iterrtazittaEr; caratrrisaca
paractEarr: cttsrter ad tgti itdividut (ttt stEt citaditi drgEi Seaa frtaearit di accrdrrvi r ttt stEatrter
agEi Seaa; futzittr sussidiaria: iE sitgtEt drvr prrviatrter rsaurirr eut i gradi drEEa giusazia iterrta
(iterrcrta sieuazitti it cui Et Seaet ttt è riusciet a ptrrr ritrdit = rsauritrtet rictrsit; Ea srtertza drEEa
ctrer chr cttdatta utt Seaet ttt drerrtita cttsrgurtzr suE piatt iterrtt (srtertza trratrter
dichiaraavati ta Et Seaet si drvr cttutqur atvarr
DIRITTO PUBBLICO EUROPEO – LEZIONE 3 (12.10.2017)
Originariamente il singolo individuo prima di arrivare ad accedere alla Corte europea dei diritti
dell’uomo doveva sottoporsi ad una Commissione per tentare di giungere ad un accordo con lo
Stato (mediazione) per risolvere la situazione attraverso meccanismi diplomatici
individuo → Commissione → Corte
1998: protocollo (= parte del trattato aggiunta successivamente) 12 → elimina tale Commissione →
conferire più potere alla Corte, per timore che gli Stati in transizione uscenti dal Regime sovietico
non rispettassero tutti i diritti dell’individuo
La Corte aveva ancora più casi da seguire → istituiti i Pilot Case = la Corte decide di sospendere i
casi simili che le si trovano davanti prendendone solo uno a modello: non ne consta solo la
violazione sistematica di uno Stato, ma guida lo Stato stesso nella sua risoluzione (linee guida
puntuali) e dà un termine temporale allo Stato affinché riesca ad adeguarsi entro tale termine
Il Comitato dei Ministri = rappresentanti degli esecutivi degli Stati membri del Consiglio d’Europa,
che verificano se lo Stato ha preso provvedimenti per risolvere la violazione dichiarata dalla Corte
Unione Europea → Carta di Nizza (carta dei diritti fondamentali)
• è diritto primario (non è un trattato, ma ha lo stesso valore)
• vincola le istituzioni UE, ma anche gli Stati quando danno attuazione al diritto dell’UE (la
Carta viene applicata solo in situazioni in cui gli Stati danno attuazione al diritto dell’UE)
• i diritti contenuti si ispirano agli stessi diritti della CEDU: quando c’è una conformità tra le
due fonti la Carta di Nizza deve adattarsi alla CEDU → le due fonti interagiscono tra loro
• art. 532 della Carta → evitare ogni potenziale conflitto con la CEDU, facendo propria
l’interpretazione di quest’ultima nei casi di sovrapposizione di tutele per le stesse fattispecie
giuridiche, con l’eccezione nel caso in cui il diritto dell’UE assicuri a questi diritti una tutela
maggiore
→ pieno ossequio alla CEDU però riserva di libertà di manovra allorché il diritto UE
intenda prevedere una disciplina più garantista
Ordinamento internazionale = diritto Ordinamento interno
interstatuale
- Stato come persona giuridica → sovranità → - Stato (Stato moderno, XVI-XVII secolo) →
no autorità superiori (par in parem non habet monopolio del diritto e dell’uso legittimo della
iurisdictionem) forza coercitiva
- principio di parità e reciprocità (ordinamento - sovranità → principio di esclusività e spazialità
“piatto”) (integrità di un territorio dove vale l’unico
ordinamento giuridico dello Stato, rex in regno
- 2 fasi di formazione di un trattato suo superiorem non recognoscens imperator est)
internazionale: una disciplinata dal diritto
internazionale (Convenzione di Vienna 1969) e - subordinazione gerarchica → enti derivati:
l’altra dal diritto interno (norma di recepimento Regione, Provincia, Comune,…
per importare una norma all’interno
dell’ordinamento statale)
Comunità europea = tipo di organizzazione politica che non si ambienta né nella dimensione
internazionale, in cui pure nasce (trattati), né in quella statale
Caratteristiche comuni delle organizzazioni internazionali classiche (es. Consiglio d’Europa):
1) organo decisionale con rappresentanti esecutivi (rappresentanti di governi nazionali – es:
Comitato dei Ministri)
2) si decide all’unanimità perché ogni Stato garantisce la propria sovranità
3) assemblee:
• non sono mai elette direttamente, ma si tratta di membri che hanno una rappresentanza
indiretta (sono membri del parlamento nazionale che hanno anche questo ulteriore incarico)
→ rappresentano i parlamenti nazionali
• non decidono ma esprimono pareri (poteri consultivi) sugli atti che vengono decisi dagli
esecutivi
4) normalmente questi atti non producono automaticamente effetti vincolati per gli Stati membri
(soft law = raccomandazioni …)
5) no ruolo degli individui
6) talvolta sono previste le Corti, il cui accesso è riservato agli Stati ma non agli individui
(eventuale giurisdizione ma no ricorso singolo)
Perché l’UE è diversa da una tipica organizzazione internazionale? E’ un’ organizzazione
internazionale sui generis (natura singolare e originale)
UE nasce da trattati, quindi è a tutti gli effetti un’organizzazione internazionale, ma per effetto delle
successive modifiche e per effetto delle sentenze della Corte di Giustizia, ha assunto caratteri suoi
peculiari (sui generis) → sviluppo graduale → è diventata un’organizzazione sovranazionale
(metodo comunitario) vs metodo intergovernativo (organizzazioni internazionali classiche) → tipo
di organizzazione politica sovranazionale che non può più essere collocato entro i paradigmi dello
ius publicum europaeum
Dalla CECA alla CEE
1951: firma del Trattato di Parigi che istituì la la Comunità europea del carbone e dell’acciaio
(CECA) (entrato in vigore nel 1952 con validità di 50 anni → estinto nel 2002, durata limitata)
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
-
Appunti diritto pubblico europeo
-
Diritto Pubblico Comparato ed Europeo
-
Diritto pubblico comparato ed europeo
-
Diritto pubblico comparato ed europeo