Appunti Chimica

APPUNTI

FONDAMENTI DI CHIMICA

UNIVERSITÀ DI ROMA TOR VERGATA

CORSO PROF.SSA ANTONAROLI

A CURA DI F. CASUCCI

INDICE

1. CONCETTI INTRODUTTIVI______________________________3

2. NOMENCLATURA___________________________________14

3. LEGAMI CHIMICI____________________________________18

4. STATI D’AGGREGAZIONE_____________________________29

5. TERMODINAMICA__________________________________37

6. SOLUZIONI E PROPRIETÀ COLLIGATIVE__________________44

7. EQUILIBRIO CHIMICO________________________________50

8. ACIDI E BASI______________________________________58

9. OSSIDORIDUZIONI__________________________________70

10. PILE_____________________________________________74

1. CONCETTI INTRODUTTIVI

(LEGGI FONDAMENTALI DELLA CHIMICA, STRUTTURA

ATOMICA, SISTEMA PERIODICO)

~I~ lrh ~d&..

rPA,\Jtnffi(l o

ln

t

l"\i 11

"\.f .• ,e:,rv.. 1

~ ,a... Lo..

n- ~-.- ,~ n ""

:> ~\.!Ll,-.,1i

'-"""n

.. '-+-+--+--1---+---1--1--1-~

n.1,u: ,) - ,' ,

f'lr'\A "" h " -J

~ oi::Lc"

DA "'"'"'

lty\ t .ff ,-, (

1 Ainl t) -'"r

e_

" .... .A ' .nl

, L..., (' LY,'U,< •.

_J

i--r-~:-1-.,- ,-1c

f'1,- ,T,- ~T"{\

-+~--t-

~l0

- t--h

c lrl-n, ~

- ~~1-

,1T1G

- /TI/J

-+'(\

--t--l-

l\.l

-·f--lf-l--+-+-+-+--+--l---+--+--!--I-+-+-+-+-~~-+-+-+--+---+-~---+--+-- ~ ·

;r-~-0-----

--~ J -

0 -

,......- 1-,+-o

-

,.,-

; r

-

i ~"=

l

.A ,+

fY'

-

_,_-

~ -.-,[-J.,.Q._ ,l_

r.Ji~- -

'Y'--+

....

1 l'H I., ( '<Y j N__,_V'l_·,__.'>

-...-:-

.. -f'l_,__

i -l,+-t'.Oi

_,,,

,..a

-

_,_Y

_.,__

\ ~_,,"'

_ "-+-·

(Y 1"' L j

~~~

!--+-=l!/-4UJ~ ~~ ~~ ~.~ ~ &'P

A ==-_

-r'_,

r-r-

~ ,..,,.•+ -i""1'r,__~"_,,·

0,,_i'fP--l',f'l~-,,,.r,~t-'Yl

'-'t-'

t\.:

·

.s.

1--1--,1!

~c

'-'

"'I"" /."fl""l'-f'~""r't<--P')~f~~!_~-'si·H .: z; r; ~:-j!d>Lf.m...Llj1.lCJl,I >---1

Of&~

ri. L-1--l--l--l---1-1-+-+-+---+-·-+--+-+ -il--Jl--t--+-t--f·-+-

, .\(i 1,- lo.. ~

r; • • .ì rwv "'"""'" ~r\t>r:i,ro

.~t:r.,I\J

'"r.,

LJt\Q"'f rlb_.Q ~Oi.O _ _

.C'JD

.i_ • r ~ ~~~~ ~ ~ ~3~·~.-:- ~ ] "'

. : -~

2:·_,

n1re. ,~ . 8T~o

~f

&

-:1.

" :" ' 11 r1l(\Y)

' ·o~ ,. . ~

~H ' h

.o r .~ '.\ C.b:S:~v,

I .,iYYJ.o . ru ,.., l\t.

f'tht', l

/li!\ l'Y'n,t ,i .

Q"

le l" .lAI~

I.>

lJ lr__1 '-'

y I

1 ,. t

-..i""'

- lit'\l'M::Iì:.M.e .l_( :LJ

Al~ I~ ' (\

~·t:ù._O-~

o

1--Jf-l--+-+-+-+--+--l---+--+--!--l-+-+-+-+-1--,!l-o

l':!..,..1rv,._.~"~,"

· ~"x·A'!',......._l--"()'l,..O,..~~,-Q""'

. 'I

""(J v

~ I

,ln,. r hl;"' • "'

l--le--i--4--1--+-+--+--l---+--+--l--l--+--l---+-+-.--Jf-""l,~!-l'"'.-µ,,D_.,,.'--l'""'~~

_, I

>.o~., 1p.~

,_---c~ -

1 ""'111 /

1

""/'.-'rlt"Y

"""'l'·>-+""dli"i"-'-FJ""l.'r

~-"l"'

--' n.~ "'_.,"'-

-'--"l'h~

~P--+'dll

\-Ll

r l-'-

( -'l~

-'-r~,..,"'~·""""'f\._ '1- o

cD..,,

r :o,,"'~"-1-+--'f'-+""-

-'-4'<'<'

~ A-'-+ì\JL...f--lL

f'Y'

.,-t(\

_,"I, /1 ,'YI

1

~-"l-'

l\-""I" 1r1

,t l'Yl -+-+--1

" ~

(\o,"

~ 1 ,.... !,.f

~h Àrv-1-t · o1i,.

. VI 10 -"A .. n,,, -

~o ...... , ..

, "' , , , 1'

,,.10

O lt6 "' loi.!,"r

,n lo c ..-..

l , i ,

N">

ti v

i- h \ \) I

-","'M

o. ..tlr1 n _

t"'Al--l hf h ,,P

h

1 1...,, '-; , 1nlfll1,,IV'

1

(°'(' I ~ I

~

•A

ID .-- lrl h

i 1'A l'11.)o O -.

ì "'"' ..,

. o·

ir, , ~I • l!:Y~ .\,r,,.1>!<'11'\~-U-l-'-!--t--1--tr-t-tt

h.'

Ai...A h •. . - . 1',(1r1

,i-,

c.ALLLLL'--1---1---1--+-+-+-+--+--+-f-l-lr-f-f-t-t-t-t-t-ììììTlf

'-.1" ,·

\ bn l ; I\

1 A [),.

\ \ 1-. {),: I I"\ \

,, ..

,,

. ,,.

tr,

tJ , 1.crn .,

,in ',

\1 ~

h(

IO ,ivr, n r e cIT -.r.

H -l h\

~

.f/ "',n

.. -

I' 1

f\. ~f!V'

" 'i

h.l"' ( ~ ~ !---

(j Il --

PO, ~

~- V,.. -

11\ ) ri-

.

-

- ì

e

F ~ç (' "'"' iv'<

lr f}

l!I QI/V\ '

~--- (' • .

r, l,-i

lo>- ìn

rii

~

r', • ,IYv

(I

r-;;:: I

I

\

1 °"'

:or ~

!rr" l'(:

1,,., t(} .'\

Ì Cì.t .;..( •

J { ('). J.). ~(

I ,1 1 1

( e

:a o

~

lr i

o

r (") ,ni

-~ I rl l()i,IV"\ i', ltù 1(1 lor, ,., ,_, IP' \,.('-1 ,__

IIAAI\ h ,, 1,n h( iITh

IT 1A h , h l

l)Ì

[JI: (l i ,

'11 I

I "" ( ' ~

l.01Dorr "'""' ' " ' u

J I 11

~

0

'T,

n r r IIY'I\ I "

+-+----l---+---W.r

----1r\J'---"'-+IA,'1~

, 1 1 , 1r.

\7 A

I o

~ ~

rl U,,,,

r

fJ "''lh

" ','l'Q.rl) nr' . fr'<rlf\l~I

Ì IM llì

-I r,0

.i.Jr.., ,r~

~ .r Jo- - nh"°'IV\ - ,., 4p'-

n ; Q

~'Yl..i\.

I r

C [L ">'- d lÀ

·A~Mli-, l' -

•'rt)\

D/" I' -'"''- 't\. il,.., -ì ·1 ~·1'.) ~ i,I li' h

Q... iJ •. .

-~Q()

:\Al'. ~1'.Pt

•/')( (V II\ ' " Jr· A

I r-l 1 1

ov, r i D. '"' ·

-l--l--l-+-+--l--l--l--1--1--!--l--l--l---+---+--l-lV-l--l--l-~n""-ui,".AliPl1!..''"~l6.<!rr..,;,.....µ

' •~!ILI..lN'r--1

1 b'.\~

c.::i r

.1) ,,, < -

ICJ

l d'ln r n.

,Av,. 0

I

'2. ' I

('1<'2..

s w

r (' ,... F, ... .

1.1.fl ~ JlR..J~fu' o ........ o

J ,r,

J

, 1lA.nduJ1"'1:ìHJ... ~·4civ ... ;

f.:::i,-. ,, r {

H~l{Y'r>.r r l'1 '

l"\lei.t'1N1, 000.Q'

1

. ,-,..,_...

, 1.-._.·,,Jl-1"

,,,,.~,b~I---I---I---I--

·~: r 1

•• , l fi"'

' p- oc.I 1 Ql

,rd lk\ I 0 IQ-,rv,,

r,. ,

I lo Il} h •

,i """- , "

.L I\:

\ I '

' ) t-,-(\ t,-.,

l

,\I l))Hj:/Yn,,n 1_r1. hli,-.::(",'.O

,.Plr.1, 1,,,.I\O."(r\.O " ' AV"l~t~DA,ci ;u.'0 Lec~._Prc1i/"I

("i(\,\ll

- · ~ ~ ~

J D,. "

rr ,,. ""' ,et -..

I

( b

o ed) ),,-1-+-+-+--1--1---+--+-+--+--+-- 1-+-+-+--1--1--1---1--',-f--f--+--+-+--+--+--t-+-+-

l "

+--+-+-+--+--i- i - -i- !-··---~ --t--1-1,-i--t-t-t-+--+--i-l-+-+---l----l--+-+-+-+-+--+-+--+-+-+-~--~-~-l--!--!--+--+--+-+-+-+-+-+-+-

i

nl

L~H N I I

11'..-Jn, t

~1 D_J

+.-.t---+-+--t--1~--+-+-±-,--+--+--t--t--+--+--t-,+--+--+-+-t--,-,-t-,,,---,!--t-a-c+-t--t--+--+--t--+--+---+--+-+-+ +l-+-+----l--l--+--+--+-+-+-+-+--t--1f---t

~ ~

1 r,,.,.. , •

1 "" l"-"1,.,1

n

1

+-ri:,1

+

- !:

>~

?r*"-'µ..,""'~IL..

1;vl..!U)~\~t.:io..,,+1~1P::+--::~~D....: 11,lf,lì.L:1"~·-~rlYY\

µ)!1~orl

"°4-~

o~nl\14,,!<ti..!.·'~ V-d~ì1-~c.·~

1~,!4,""~11~~()

··i(t,·-!I..J'.11.;_i

(vi (~ , h Y\1~" 0,,1,1 i'<\:>

1!ij:l~n~i"" /\•:o

o .:i.

I I

1

~"'i\)

-l"l-~-+-+-1-+-

r~--+--

r --...-·~+-N+~--+

· -+

rrl(\.J

-+--+-=~~~~~ ~ L

~ D.

-+-+

11-+

~ -ì+.-v-~,r-,~, -+-r~hr

--+

v,-+

1 -h+-,+-+

~ -+-+--+---+--+-+-+-+-+-+-+--i----1i---t-t-+--+-+-+--+--+--~

1

+""'l'--+-'-+-~ ~ l""'~ '~o.......-'t.~L..!J.!-'+'"'1'-~~. '

-

"" .

.

~) ~~,b- ~,~,-tr-+~-+.-1.n-~,~,-j-;,;~~~F-!-2~(~

!:---l-Q~n~,l±,- j+.~

-+=-~~Jh'-1'

, ,\+ln--+-l--t-+-+-+-+-l--l-+-t---+-l--+-+-+-+-+-l--l-+-t---+-l--t-+-+-.,~ ,~~~

11 '-

e \ I )

- ( Sr-

~ 1 kl,

!rl '

lclb 0 1 ' m ,o, le.

,~ rtli\11'>

f"l/rL lf' ~ 'r~ffl' 1r- ì l01V1.Ti lc.

~L.1 , I(') '•-

;:-- t"\' I J !-<\11.0l1 Ì X:bHivv,1,' ~,.., 11.,..., ,.,

I' • ,.. 1 f\

n'~,;;o; Pt1,'.ì-1 e

.i o . ...... ~

l.oi 101 Th,g 1!v\ e

.rit")Pn•'~·i:t,O...tl ( ~' t l hh1~ i f ,l\0h , I,, _i{ \,\ .... >

< ' 'W

.!.v :r 1(' ,

" i= 'Tì1r ~11 ~, r,.CTn'

tlP

• r,u.m11 0 1T r, ( .'1 10. IJ'IM

il r lO~ lç,

t=: ICl IYlr',1 01 1, i'\M~'n"''

.l'I (' t,i,,. -

I I\

I , \

• lr f ! ' -,,;_·, ì,.., ~

,. J _

o r.

r r '\o t>

0 11' , ,. ri i('\ L' 'Y( i·v-., lf) ""

lt • I~ ., •.

,

'(r.-. .J

f\ ( , '~

1 ,-<l

) I Cl

·rl. :-(). Ì

e

( (0 ' \

I \. I +' (

~~ ~

~ç

-,...,,A n

-J. J; l) "'~ \~

ff\

'-i: r.-.

l In r1Ì:ll\. ,' ·

A , 1'"' 1r ' n 1n n 1~, ri

4 +--+-+--i----1i---f-t-t-+-+-t--t--l---+--t

-- .. -, . - - Q (' I

o ~ ~

r o

f

:Jh i V r= \

r o r=

11 /) ... ; (

I-i i

• I

(' Q.-i«-

) -+--+--+--1-+-+-+-.\-1-1'--l--+-+-+--+-t--+--t--+--+---l

t{

r; . li'\. • h. I

I I/ ' 'l

.:J.. - ' I \

'

~ 1

:.M

-:-:::.

.)::~\~

_-::_··1t·l

+-

i

r,-_,(_M

_

i

k2.

= ,~2.

=-

'

+.- +-

; -+-,,

~ of+T-1+-0,~.- ,.+

.- =~ -

.• lÌ - H

I---+

•. -+-IJ

-M--

I ~-t-..

9+-+-

~,,.-+-.,+41rHf-.

,+Jtr--+-.,-+-:

r0+,11-

.....

t- l'l-+-+

(.~-t---tr

~) -t-n,\J-,,P-,·i-lN

--l---+-

\ <) -l-

_1+1---411~--H-,,..

"+~-t---+-

r)·: -:.,:f1: Il

I Il I I

o . ,

.\ e

VY!-."1 I_A· h ) e

'.J'\tt;'\ll°l f<, () I!) j

r • :

·h ~ ~

r I,;; _· ' . ( ....

,n

Il l'h

' C" .a, .,.

.,.,. h. (i) I

h [lr, tl

' ,.. , 2 !<'.J

'I \

' (

.... r

~

~ w t---

{ -

.P, ~ -

~ 2)

l,. J ~ ~

\. 3

M ('(\ 'l,

M

~ I\

-~) (" (~

·=

' I '

I/ I I I

-

~ i\

~

~

IM ' ) 2i

\

)

~

) N

' 1 '

- I I I

' I

I 1,

Po,.- i

J.- .,

fi.1,- -n·.~ll-o , o LA.'t ~

I

r. A'"'

t-J

1 :>O bll.,11 ,.,lr)..- ,,,

'"'iVY·\..)t:i:r - rh....N\ ....

-lh 1

.... ,,, , .. r. tr,' ,-

1 Ji(\. ~

0

! I I I ' - I I - I I I I .,,.

~~

~

ù"

t:1i 1

• N. l' t •

u ""' A • 1r .,..,,.Alo ,. '-

·w

n. I:\"\- ;;_, V\1!r.,i:,""

hr"ctt Àr,,.r cl..:~ 01 l~,Q.i •

À. ""' 1r .,1no.,A ,,,,

.;i

'"I ,l'l ~

1 r o'lr(....,,.,

l'C'{~n n r,...nT': ~ r

•. l

I i l tYV IA-""'-W"ì'n n

r..J

' ,,. \.,

:.,,r'I" ·"'

r,"

'Q. e ,.n

i

t:J ,A

[}1Jv\bo _,,1r r """' "'

'0"1 {) , ,

ì n

t ,T In } '---~i-"

'

""'W ~r

c+-·-+--t-J- --+-+-+-t--+--+---+--+-+•

1 ~ Q

t JA<

Ii" "C/1, ,..

' io l, L +-1--1-+-+-+-+--+-+--+--+--+--+--1---4---1-+-+---1-,--1--1-+-1---+-+-+--+--+

I >l'\'\lf (l

" i:>

""., · '~ , "'"°- "O, G

Pl\1 /}

~.crv-..:1 , " o,~·,.n, •

r ,

.

.., " "'',..

- f

h 1

H

1 1 1 , ,,P '

1111~-r -,,, , "' , Ù

I

N'"D

l'J 1~

IJ, D ' ,..,. .V-.1\ il\Tm'" h bO flTiA:wsÀ

,·ì " r1' rh..~

o,,i,,Q 1u u - [))1

Ì[~/'1,".,.,r h _,1~ ~ 1 .1

-

1

--l-t-+--+--i--+-'+--t-l--li-l-t--+-+-+-+--+-l---1---+--l-+~i~·--YI-'

r1u·~~~f"ì~~/\41-N~ ~~~~V°'r'

J..~~,q,~ll\.

"'+,h~J~1~~l..7"~~~

-,...,,._~~~·~~~·~v~,Mj.!t~ ,~

~~~nJ4_!1V\~~~-j.-l--J..--l-t

o

l.

1 ;r.

0 'r.

D, ,,, o ~,~,, '\..( \, .i M.

,.J. . 1

..... h.'\ ' !!h/,I

t) PA ~. • ~ ·· .:-- -. ~, , ~ '

t-t-t-l-i-t--J---+-t--+-i--t--+--+--+-+-+-+-+--t-l-1f-l-+-""-'!'4

,~ \f-,o:;<.\ll.jl I .

I I - ,

P. o

o,

.~ r; "'-'r,., ,

nl a. . . .

/r,>fi. ~

t>l

_ì

-t h" fit'ro n '-r IA nl>/'Y .P.!U ',,.,. ..., ....... ,... "'.,..

D.

'h" •

Lo~ p /i'ff' Il

{"~!:\ • r'I' ·r •

'\ i"> Il

("y • .,., ! I

' ,. 9. u "',~Prt.1.,.., '"

~ l(l, ) ~""" lr.l) r, .O .~.ca"C h ~; 1,, : 1.oitì .. , - .

1- .J.\ rt\.( \ .f'i't

I b ~, lf\i ,0 ,,V) \

ifll:eJ'M (

V I

1

r ,.l) A 1 /[_ ,~ Or u rd,;

l .vOi 'Tì' i:r !n,[i

.,"li'!

' 1.n-1yyv\ J O.,TI-h f w, h I~ Ì,4\..~'11'\,(u))y\ t) Mlo,,O

t'. e>h..!

r". n,1, ' n.'~ , i,O,;

h D, IV\. 'nr~ ''r i-o.:. 1.1n1t>.~

l -, \.. 10 11

11 1n <l .n111.:,1o· 1.n.,.,1>,., .t'l:-V..

r°\f1 '"•

~ ~

X l"o _t} ......

l " IO

A'"

i.IN .

..., lr-.J' I rl

a.

IA.:~I'\

( .. ' ,J;O M . () h I . " ' I I •

(ìj'y\ . ' (

'o ; (\

J~

l ; ' ~ h I I-il

rs ' f

I rl

U, (

f- ?,.,.

(}(J\ 1 I I

I n J [) () '

I<..

I I ~

~I

1, tQ.i

e

'" IN'\ Wl O

\,, In :r-m

r

i-..'ì h , 10

' l

'-+--+-+--1-+- + - ~+-1--t-t--~-1-+--1-+--+--+--+--1---t--+--+--+--+-!i~

~ ·j~J{

=i-c1-\l-----=~~-=+-'

~~-1--1--::i

i,d

= ~~

L ~ (~~~.:..+---+.--1-+--1--1--+--+--+--1---t--+-~

x ~ ~

l

P

..._,,. (, l

'.'.l

-- 2S t -l'L=-l"'

Sc

"'l"---+--+--1--+--+--+--+-+--1--t--1

J t

;J ()

'

'6

- -1

.

+-+-+---,-1--+-,-+--t-+---,-1--t--,-+--t-+---,-i---t--=i

, -+---,-1--t-H--+--t-+--+-1--t--t---+--t-+--t-,..

-S+:-1..,.;.i . -1-,t,..,..,l, -·

J-c--

J

+-+-+--+-ll-lf-+-+-+-+--+-+-'--+--+---+--+--4-+-+.---::~ ,o.:..a.,-i-+-+-+++-+-+-+--+-4---1--+-+-+-+-4-=,=....,-...;.,.. __

I --

ti

J ('

-+--+-+-l-l,____,_..~_-~-l--+--l--t-~--~:1--~---t---t-· t--i---t-'F"'+-1--r--,

• e~ ~,1>~ ,.'\bl ) Lu 8.~

~ ~s ~ I I

\ ,A. :)

.( . ì ':\ ~ 1--1--1--t---+-- · - - - --- -

~ l h1 frcP.t

l\ LI ( •'-'· ... "·' "- " ' ·,A

k.l r, ,.,,r r , ,..,

"' ,:d.: '"'r.b"