Traduzione, analisi morfosintattica, metrica e paradigmi di Virgilio, Eneide, libro IV vv. 1-89

Āt rēgīnă grăvī iāmdūdūm saūcĭă cūrā vōlnŭs ălīt vēnīs, ēt caēcō cārpĭtŭr īgnī

Mūltă vĭrī vīrtūs ănĭmō, mūltūsquĕ rĕcūrsāt gēntĭs hŏnōs: haērēnt īnfīxī pēctŏrĕ vōltūs, vērbăquĕ: nēc plăcĭdām mēmbrīs dāt cūră quĭētēm.

5 Pōstĕră Phoēbēā lūstrābāt lāmpădĕ tērrās, hūmēntēmque Aūrōră pŏlō dīmōvĕrăt ūmbrām, cūm sīc ūnănĭmem āllŏquĭtūr mălĕ sānă sŏrōrēm: "Ānnă sŏrōr, quaē mē sūspēnsam īnsōmnĭă tērrēnt? Quīs nŏvŭs hīc nōstrīs sūccēssīt sēdĭbŭs hōspēs?

10 Quēm sēse ōrĕ fĕrēns! Quām fōrtī pēctŏre, ĕt ārmīs! Crēdo ĕquĭdēm (nēc vānă fĭdēs) gĕnŭs ēssĕ dĕōrūm. Dēgĕnĕrēs ănĭmōs tĭmŏr ārgŭĭt. Heū quĭbŭs īllĕ iāctātūs fātīs! Quaē bēlla ēxhaūstă cănēbāt! Sī mĭhĭ nōn ănĭmō fīxum īmmōtūmquĕ sĕdērēt,

15 nē cuī mē vīnclō vēllēm sŏcĭārĕ iŭgālī, pōstquām prīmŭs ămōr dēcēptām mōrtĕ fĕfēllīt; sī nōn pērtaēsūm thălămī taēdaēquĕ fŭīssēt, huīc ūnī fōrsān pŏtŭī sūccūmbĕrĕ cūlpaē. Ānnă (fătēbŏr ĕnīm) mĭsĕrī pōst fātă Sĭchaēī

20 cōniŭgĭs, ēt spārsōs frātērnā caēdĕ Pĕnātēs, sōlŭs hĭc īnflēxīt sēnsūs, ănĭmūmquĕ lăbāntēm īmpŭlĭt: āgnōscō vĕtĕrīs vēstīgĭă flāmmaē. Sēd mĭhĭ vēl tēllūs ōptēm prĭŭs īmă dĕhīscāt, vēl pătĕr ōmnĭpŏtēns ădĭgāt mē fūlmĭne ăd ūmbrās,

25 pāllēntēs ūmbrās Ĕrĕbī, nōctēmquĕ prŏfūndām, āntĕ, pŭdōr, quām tē vĭŏlem, aūt tŭă iūră rĕsōlvām. Īllĕ mĕōs, prīmūs quī mē sĭbĭ iūnxĭt, ămōrēs ābstŭlĭt, īlle hăbĕāt sēcūm, sērvētquĕ sĕpūlcrō." Sīc ēffātă, sĭnūm lăcrĭmīs īmplēvĭt ŏbōrtīs.

30 Ānnă rĕfērt: "Ō lūcĕ măgīs dīlēctă sŏrōrī, sōlănĕ pērpĕtŭā maērēns cārpērĕ iŭvēntā? Nēc dūlcēs nātōs, Vĕnĕrīs nēc praēmĭă nōrīs? Īd cĭnĕrem, aūt mānēs crēdīs cūrārĕ sĕpūltōs? Ēsto, aēgrām nūllī quōndām flēxērĕ mărītī,

35 nōn Lĭbўaē, nōn āntĕ Tўrō dēspēctŭs Ĭārbās, dūctōrēsque ălĭī, quōs Āfrĭcă tērră trĭūmphīs dīvĕs ălīt: plăcĭtōne ĕtĭām pūgnābĭs ămōrī? Nēc vĕnĭt īn mēntēm quōrūm cōnsēdĕrĭs ārvīs? Hīnc Gētūlae ūrbēs, gĕnŭs īnsŭpĕrābĭlĕ bēllō,

40 ēt Nŭmĭdae īnfrēnī cīngūnt, ĕt ĭnhōspĭtă Sŷrtīs: hīnc dēsērtă sĭtī rĕgĭō, lātēquĕ fŭrēntēs Bārcaēī. Quīd bēllă Tўrō sūrgēntĭă dīcām, gērmānīquĕ mĭnās? Dīs ĕquĭdem aūspĭcĭbūs rĕŏr, ēt Iūnōnĕ sĕcūndā

45 hūc cūrsum Īlĭăcās vēntō tĕnŭīssĕ cărīnās. Quām tu ūrbēm, sŏrŏr, hānc cērnēs! Quaē sūrgĕrĕ rēgna cōniŭgĭō tālī! Teūcrūm cŏmĭtāntĭbŭs ārmīs, Pūnĭcă sē quāntīs āttōllēt glōrĭă rēbūs! Tū mŏdŏ pōscĕ dĕōs vĕnĭām, sācrīsquĕ lĭtātīs

50 īndūlge hōspĭtĭō, caūsāsque īnnēctĕ mŏrāndī, dūm pĕlăgō dēsaēvĭt hĭēms, ĕt ăquōsŭs Ŏrīōn, quāssātaēquĕ rătēs, ēt nōn trāctābĭlĕ caēlūm." Hīs dīctīs īncēnsum ănĭmum īnflāmmāvĭt ămōrĕ, spēmquĕ dĕdīt dŭbĭaē mēntī sōlvītquĕ pŭdōrēm.

55 Prīncĭpĭō dēlūbra ădĕūnt, pācēmquĕ pĕr ārās ēxquīrūnt: māctānt lēctās dē mōrĕ bĭdēntēs lēgĭfĕraē Cĕrĕrī, Phoēbōquĕ, pătrīquĕ Lўaēō: Iūnōni ānte ōmnēs, cuī vīnclă iŭgālĭă cūraē. Īpsă tĕnēns dēxtrā pătĕrām pūlchērrĭmă Dīdō

60 cāndēntīs vāccaē mĕdĭa īntēr cōrnŭă fūndīt: aūt ānte ōră dĕūm pīnguēs spătĭātŭr ăd ārās: īnstaūrātquĕ dĭēm dōnīs, pĕcŭdūmquĕ rĕclūsīs pēctŏrĭbūs ĭnhĭāns spīrāntĭă cōnsŭlĭt ēxtă. Heū vātum īgnāraē mēntēs! Quīd vōtă fŭrēntēm,

65 quīd dēlūbră iŭvānt? Ēst mōllīs flāmmă mĕdūllās īntĕrĕa, ēt tăcĭtūm vīvīt sūb pēctŏrĕ vōlnūs. Ūrĭtŭr īnfēlīx Dīdō, tōtāquĕ văgātūr ūrbĕ fŭrēns: quālīs cōniēctā cērvă săgīttā, quām prŏcŭl īncaūtām nĕmŏra īntēr Crēssĭă fīxīt

70 pāstŏr ăgēns tēlīs, līquītquĕ vŏlātĭlĕ fērrūm nēscĭŭs: īllă fŭgā sīlvās sāltūsquĕ pĕrāgrāt Dīctaēōs: haērēt lătĕrī lētālĭs ărūndō. Nūnc mĕdĭa Aēnēām sēcūm pēr moēnĭă dūcīt, Sīdŏnĭāsque ōstēntăt ŏpēs, ūrbēmquĕ părātām.

75 Īncĭpĭt ēffārī, mĕdĭāque īn vōcĕ rĕsīstīt. Nūnc ĕădēm lābēntĕ dĭē cōnvīvĭă quaērīt, Īlĭăcōsque ĭtĕrūm dēmēns aūdīrĕ lăbōrēs ēxpōscīt, pēndētque ĭtĕrūm nārrāntĭs ăb ōrĕ. Pōst ŭbĭ dīgrēssī, lūmēnque ōbscūră vĭcīssīm

80 lūnă prĕmīt, suādēntquĕ cădēntĭă sīdĕră sōmnōs, sōlă dŏmō maērēt văcŭā, strātīsquĕ rĕlīctīs īncŭbăt; īllum ābsēns ābsēntem aūdītquĕ vĭdētquĕ: aūt grĕmĭo Āscănĭūm gĕnĭtōrĭs ĭmāgĭnĕ cāptā dētĭnĕt, īnfāndūm sī fāllĕrĕ pōssĭt ămōrēm.

85 Nōn coēptae āssūrgūnt tūrrēs, nōn ārmă iŭvēntūs ēxērcēt pōrtūsve, aūt prōpūgnācŭlă bēllō tūtă părānt: pēndēnt ŏpĕra īntērrūptă, mĭnaēquĕ mūrōrum īngēntēs, aēquātăquĕ māchĭnă caēlō.

Traduzione e analisi

Intanto la regina, già da tempo colpita da un penoso affanno, nutre nelle vene una ferita ed è consumata da un fuoco cieco (=nascosto, insidiatosi subdolamente). Il grande valore (militare) dell’uomo e la grande gloria della stirpe le ritornano continuamente nell’animo e si imprimono fissi nel petto il volto (i lineamenti) e le parole, e l’affanno non dà placido riposo alle membra.

Āt congiunz. avversativa con carattere di transizione rēgīnă nomin. femm. sing. 1a decl. Regina, ae. Sogg. grăvī ablat. femm. sing. agget. 2a classe Gravis, e. attrib. di "cura" iāmdūdūm avverbio saūcĭă nomin. femm. sing. agget. 1a classe Saucius, a, um. Attrib. del sogg. cūrā ablat. femm. sing. 1a decl. Cura, ae. Compl. di causa eff. vōlnŭs accus. neutr. sing. forma arcaica. 3a decl. Vulnus, vulneris. Compl. ogg. ălīt indicat. pres. att. 3a pers. sing. Alo, ălis, alui, altum, ălĕre vēnīs, ablat. femm. plur. 1a decl. Vena, ae. Compl. di stato in luogo ēt congiunz. caēcō ablat. masch. sing. agget. 1a classe Caecus, a, um. Attrib. del compl. di causa eff. cārpĭtŭr indicat. pres. passiv. 3a pers. sing. Carpo, carpis, carpsi, carptum, carpĕre īgnī. ablat. masch. sing. 3a decl. Ignis, is. Compl. di causa eff, Mūltă nomin. femm. sing. agget. 1a classe Multus, a, um. Attr. del sogg. vĭrī gen. masch. sing. 2a decl. Vir, viri. Compl. di spec. (Viri virtus= figura etimologica) vīrtūs nomin. femm. sing. 3a decl. Virtus, virtutis. Sogg, ănĭmō, ablat. masch. sing. 2a decl. Animus, i. compl. di stato in luogo mūltūsquĕ nomin. masch. sing. agget. 1a classe Multus, a, um. Attr. del sogg. (Multa…multus= poliptoto) rĕcūrsāt indicat. pres. att. 3a pers. sing. Recurso, as, avi, atum, are. (frequentativo da Recurro) gēntĭs gen. femm. sing. 3a decl. Gens, gentis. Compl. di specif. hŏnōs: nomin. masch. sing. 3a decl. Honos, honoris. Sogg. haērēnt indic. pres. att. 3a pers. plur. Haereo, haeres, haesi, haesum, haerēre īnfīxī nomin. masch. plur. Particip. perfet. predicativo del sogg. Infigo, infīgis, infixi, infixum, infīgĕre pēctŏrĕ abl. neutr. sing. 3a decl. Pectus, oris. Compl. di stato in luogo vōltūs, nomin. masch. plur. 4a decl. Voltus, us, plurale poetico. Sogg. vērbăquĕ: nomin. neutr. plur. 2a decl. Verbum, i. sogg, nēc negazione plăcĭdām accus. femm. sing. agget. 1a classe Placidus, a, um. Attr. del compl. ogg. mēmbrīs dat. neutr. plur. 2a decl. Membrum, i. compl. di termine dāt indicat. pres. att. 3a sing. Do, das, dedi, datum, dare. cūră nomin. femm. sing. 1a decl. Cura, ae. Sogg. quĭētēm.5 accus. femm. sing. 3a decl. Quies, quietis. Compl. ogg.

L’aurora (del giorno) seguente illuminava le terre con la luce di Febo e aveva allontanato l’umida ombra dal cielo, quand’ecco che, così turbata (=fuori di sé), si rivolge alla fidata sorella:

Pōstĕră nomin. femm. sing. Agget. 1a classe Poster, a, um. Attrib. del sogg. Phoēbēā ablat. femm. sing. Agget. 1a classe. Phoebeus, a, um. Attrib. del compl. di mezzo lūstrābāt indicat. imperfet. att. 3a pers. sing. Lustro, as, avi, atum, are lāmpădĕ ablat. femm. sing. 3a decl. Lampas, lampadis. Compl. di mezzo tērrās, accus. femm. plur. 1a decl. Terra, ae. Compl. ogg. hūmēntēmque accus. femm. sing. particip. pres. Attributivo del compl. ogg. Humeo, es, ere Aūrōră nomin. femm. sing. 1a decl. Aurora, ae. Sogg. abl. masch. sing. 2a decl. Polus, i. compl. di allontanamento. Sineddoche per indicare il cielo che è pŏlō compreso fra due poli) dīmōvĕrăt indicat. piuccheperfet. att. 3a pers. sing. Dimoveo, es, movi, motum, ere. ūmbrām, accus. femm. sing. 1a decl. Umbra, ae. Compl. ogg. cūm congiunzione temporale (cum inverso) sīc avverbio ūnănĭmem accus. femm. sing. agget. 1a classe Unanimus, a, um. Attrib. di sororem āllŏquĭtūr indicat. pres. deponente. 3a pers. sing. Adloquor, adlŏquĕris, adlocutus sum, adlŏquĕre mălĕ avverbio (equivale a non o minus) sānă nomin. femm. sing. agget. 1a classe Sanus, a, um. Attrib. del sogg. sŏrōrēm: accus. femm. sing. 3a decl. Soror, sororis. Retto dal verbo.

“Anna, sorella, quali sogni terrorizzano me che sono incerta! Qual è questo straordinario (=nuovo) ospite che è salito (=si è presentato) al nostro palazzo, quale mostrandosi nel volto, quale nel petto e nelle armi!

quaē nomin. neutr. plur. Agget. esclamat. Qui, quae, quod. Attri. del sogg. mē accus. sing. pronom. personal. di 1a pers. compl. ogg. accus. femm. sing. partic. perfet. predicativo dell'oggetto. Suspendo, suspendis, suspendi, suspensum, sūspēnsam suspendĕre īnsōmnĭă nomin. neutr. plur. 2a declin. Insomnium, ii. Sogg. tērrēnt? indic. pres. att. 3a plur. Terreo, es, terrui, territum, ere Quīs nomin. masch. sing. agget. esclamat. Quis, quid. Attrib. del sogg. nŏvŭs nomin. masch. sing. agget. 1a classe Novus, a, um, (vox media). Attrib. del sogg. hīc nomin. masch. sing. agget. dimostr. Hic, haec, hoc. Attrib. del sogg. nōstrīs dat. femm. plur. Agget. possessivo Noster, nostra, nostrum. Attrib. del compl. di luogo sūccēssīt indicat. perfet. att. 3a pers. sing. Succedo, succēdis, successi, successum, succēdĕre sēdĭbŭs ablat. femm. plur. 3a decl. Sedes, sedis. Complem. di luogo retto dal verbo hōspēs?10 nomin. masch. sing. 3a decl. Hospes, hospitis. Sogg. Quēm accs. masch. sing. agget. esclamat. Quis, quid. Attrib. del compl. ogg. sēse accus. sing. pronom. riflessivo raddoppiato. Compl. ogg. ōrĕ ablat. femm. sing. 3a decl. Os, oris. Compl. di limitazione fĕrēns! nomin. masch. sing. partic. pres. Congiunto al sogg. Fero, fers, tuli, latum, ferre. Quām congiunzione esclamativa fōrtī ablat. neutr. sing. agget. 2a classe Fortis, e. attrib. del compl. di qualità pēctŏre, ablat. neutr. sing. 3a decl. Pectus, pectoris. compl. di qualità ĕt congiunz. ārmīs! ablat. neutr. plur. 2a decl. Arma, orum. Compl. di limitazione.

Credo effettivamente, e non è vana la fiducia, che egli sia di stirpe divina. La paura rivela (=porta alla luce) gli animi ignobili. Ahimè, da quali fati egli è stato sbattuto! Quali battaglie, lungamente portate a termine, cantava! Se non risiedesse fisso e immobile nell’animo a me il proposito di non volermi unire con vincolo matrimoniale ad alcuno, dopo che il primo amore ingannò (me) illusa con la morte; se non avessi in odio il talamo e le fiaccole nuziali, forse potrei cedere alla colpa per costui soltanto.

Crēdo indicat. pres. att. 1a pers. sing. Credo, crēdis, credidi, creditum, crēdĕre ĕquĭdēm avverbio (nēc negazione vānă nomin. femm. sing. agget. 1a classe Vanus, a, um. Nome del predic. con copula sottintesa fĭdēs) nomin. femm. sing. 5a decl. Fides, fidei. Sogg. gĕnŭs accus. neutr. sing. 3a decl. Genus, generis. Nome del pred. Dell'infinitiva con sogg. sottinteso ēssĕ infinito pres. att. Sum, es, fui, esse. Infinitiva dĕōrūm. gen. masch. plur. 2a decl. Deus, i. compl. di specif. Dēgĕnĕrē