Capitolo 2
Successioni e serie numeriche
2.1 Successioni numeriche
2.1.1 Limiti notevoli
Diamo un elenco dei principali limiti notevoli di successioni.
√ a = 1, a ∈ R, a > 0. (2.1)
lim nn → +∞ 0 0 < |a| < 1 1 a =1n
lim an = (2.2)n → +∞ +∞ a > 1 @ a ≤ −1
√nα lim n = 1, α ∈ R. (2.3)
n → +∞ +∞ 0 < a ≤ 1n @ −1 ≤ a < 0
= lim (2.4)nan → +∞ 0 |a| > 1
0 −1 ≤ a ≤ 1na +∞ a > 1
= lim (2.5)αnn → +∞ @ a < −1
na = 0, a ∈ R. lim (2.6)
n! n → +∞ 25
√n lim n! = +∞. (2.7)
n → +∞ n!
lim (2.8) = 0.
nn n → +∞ β
(log n) = 0, α, β ∈ R. lim (2.9)
αn n → +∞ α β
n(log n) lim (2.10) = 0, a > 1, α, β ∈ R.
nan n → +∞
2.1.2 Tabella operativa dei limiti
Indichiamo con a > 0, b > 0 due numeri reali positivi. Nel calcolo dei limiti, si presentano spesso operazioni da svolgere utilizzando valori finiti e valori infiniti. Sebbene non sia effettivamente possibile definire i concetti di somma e prodotto (e altre operazioni elementari) tra tali grandezze, è comunque possibile darne una definizione “ad hoc” in relazione ai teoremi sui limiti. Valgono allora le seguenti regole (I indica che ci troviamo di fronte ad una forma indeterminata):
Addizione
+ a −a 0 +∞ −∞
b a + b −a + b b +∞ −∞
−b a − b −a − b −b +∞ −∞ (2.11)
0 a −a 0 +∞ −∞
+∞ +∞ +∞ +∞ +∞ I
−∞ −∞ −∞ −∞ I −∞
Moltiplicazione
+ −· a −a 0 0 +∞ −∞
+ −b ab −ab 0 0 +∞ −∞
− +−b −ab ab 0 0 −∞ +∞ (2.12)
+ + − + −
0 0 0 0 0 I I
− − + − +
0 0 0 0 0 I I
+∞ +∞ −∞ I I +∞ −∞
−∞ −∞ +∞ I I −∞ +∞
26
Quoziente
Sulla prima riga i numeratori, sulla prima colonna i denominatori.
+ −÷ a −a 0 0 +∞ −∞
+ −b a/b −a/b 0 0 +∞ −∞
− +−b −a/b a/b 0 0 −∞ +∞ (2.13)
+0 +∞ −∞ I I +∞ −∞
−0 −∞ +∞ I I −∞ +∞
+ − + −
+∞ 0 0 0 0 I I
− + − +
−∞ 0 0 0 0 I I
Potenze
Sulla prima riga le basi, sulla prima colonna gli esponenti.
+a> 1 0 <a< 1 1 0 +∞
b b +b aa 1 0 +∞
b b +−b 1/a 1/a 1 +∞ 0 (2.14)
0 1 1 1 I I
+ + +∞ +∞ 0 I 0 +∞
+ +−∞ 0 +∞ I +∞ 0
2.1.3 Esercizi
Esercizio 5 Si dimostri, usando la definizione, che
1 lim = 0.
n! n → +∞
Soluzione. Vogliamo dimostrare che 1 ∀ ² > 0 ∃ n ∈ N : ∀ n > n0 =⇒ 1/n! < ².
Osserviamo che n! = n · (n − 1) · . . . · 3 · 2 · 1 ≥ n · n · . . . · n · n · n = nn,
| {z } n−volte
per cui 1/n! ≤ 1/nn < ².
Se 0 < ² < 1, prendendo i logaritmi ad ambo i membri ed osservando che a = log ² < 0, si ha
1/nn < log ² = a =⇒ −n · log n < a =⇒ n log n > −a > 0.
log n n log da cui
Ma si ha pure n > √n2 > n · log n > −a =⇒ n > √−a > −a.
27 √ Prendendo allora come n0 il numero naturale immediatamente maggiore di −a si ottiene la tesi. 2
Esercizio 6 Determinare i limiti delle seguenti successioni:
µ ¶ √2n n n 21 2 − 3 n − n + n (1) 1 + , (2) ,, (3) n 2 3/2 3n 1+3 2n − n + 1
µ ¶ hn 1 + log n kn n √ (4) , (6) 1+ , ∀ k, h ∈ R,, (5) (−1) 2n +1 n n − log n
µ ¶ µ ¶ 2n n √ n +3 n − 1n n n (7) 2 + 3 , (8) , (9) , n +1 n 7log(n + 1) n + sin n n − 1
(10) , (11) , (12) , 6log n log n + cos n n + 1
n n 2 24 − 2 n sin n + 3n n 2 (13) , (14) , (15) [1 + (−1) ]n , n n 34 + 2 1 + ns
√ √ 3(3 − n)( n + 2) n(n + 2) n3 (16) , (17) − , 28n − 2 n +1 n +1
23n − 5n n n 2 3 n 2 (18) n · 2 + cos(n ), (19) , (20) n + (−1) n , 25n + 2n − 6
µ ¶ p42n − 3 2n + n − n. (21) , (22) 3n + 7
Soluzione.
¶ ¶µ µ 32n ·2n1 1 3
(1) lim = lim =1+ 1+3n 3n
n → +∞ n → +∞
#"µ ¶ 2/33n √1 2/3 3 2
= lim 1+ = e = e .
3n n → +∞
µ ¶ µ ¶n n2 2n3 − 1 − 1n n n2 − 3 3 3
µ ¶
= lim = −1.
(2) lim = lim 1n 11 + 3
n → +∞ n → +∞ n → +∞
n + 13 +1 n3n3
√ 2 2n − n + n 1n = .
(3) lim = lim 22 3/2 2n 22n − n + 1
n → +∞ n → +∞
µ ¶1log n +11 + log n log n
µ ¶ √ √
= lim =
(4) lim n − log n n
n → +∞ n → +∞ log n − 1log n
28
µ ¶1 +1 1log n
µ ¶
= lim = = 0,
1 ∞ n → +∞ − 1−1/2n log n
Abbiamo usato la regola ½ ∞ a> 0b
alim n log n = ∀ b ∈ R.
0 a < 0, n → +∞ nn n
(−1)n n
(5) lim (−1) = lim (−1) = lim = 0.
2 2n + 1 n n
n → +∞ n → +∞ n → +∞
(6) Abbiamo
µ ¶ ¶µhn hnk 1
lim 1+ = lim =1+ −1
n k n n → +∞ n → +∞
#"µ¶ ¶µ kh−1 −1k n·kh k n11 kh
= e .= lim= lim 1+1+ −1 −1
k n k n n → +∞ n → +∞ n
(7) Raccogliendo 2 si ha
sµ ¶ n √ √√ 2n n n n n n
lim + 1 = 3 lim2 + 3 = lim 3 · 1 = 3.
3n n → +∞ n → +∞ n → +∞
(8) Abbiamo da (6)
µ ¶ ¶ ¶µ µn n nn +3 n +1+2 2
lim = lim = lim =1+
n + 1 n +1 n +1
n → +∞ n → +∞ n → +∞
#"µ ¶ nn+1 n+12 2 1 2
= lim = (e ) = e .
1+ n +1
n → +∞
(9) Sempre mediante (6) troviamo
¶ µ ¶µ 2 2n n1n − 1 = lim 1 − =lim n n
n → +∞ n → +∞
·µ ¶ ¸ 2nn−1 n −1 +∞ −∞
= lim 1+ = (e ) = e = 0.
n n → +∞ 29
(10) Si osservi che, per n tendente all’infinito, l’andamento delle due successioni è lo stesso. Ne segue
log(n + 1) lim = 1.
log n n → +∞
(11) Le successioni sin n, cos n sono entrambe limitate e non ammettono limite per n tendente all’infinito. Tuttavia
n n + sin n = lim = +∞,
lim log n + cos n log n
n → +∞ n → +∞
in quanto n cresce più velocemente del logaritmo.
(12) Abbiamo
7 7n − 1 n
lim = lim = lim n = +∞
6 6n + 1 n
n → +∞ n → +∞ n → +∞
(13) Abbiamo
n n 2n n 2n n4 − 2 2 − 2 2 (1 − 1/2 )
lim = lim = lim = 1.
n n 2n n 2n n4 + 2 2 + 2 2 (1 + 1/2 )
x → +∞ x → +∞ x → +∞
2 2n sin n+3n
(14) Osserviamo che, posto a =
n 31+n2 2 2 2 2
|n sin n + 3n | = n · | sin n + 3| = n (| sin n| + 3) ≤ 4n ,
e quindi
2 2 2 24n n sin n + 3n 4n
− ≤ .
3 3≤ 1+ n 1 + n
Dal momento che
24n 4n 4
lim = lim = lim = 0,
3 31 + n n n
n → +∞ n → +∞ n → +∞
segue, dal teorema del confronto, che
2 2n sin n + 3n
lim = 0.
31 + n
n → +∞ n 2
(15) Indichiamo con an = [1 + (−1)n]n : allora
n = 2h =⇒ a2h = [1 + (−1)2h](2h) = [1 + 1] · 4h = 8h ≥ 0,
2h 2h+1 2 2
n = 2h + 1 =⇒ a2h+1 = [1 + (−1)2h+1](2h + 1) = [1 − 1](2h + 1) = 0.
2h+1
Ma allora lim a2h = +∞, lim a2h+1 = 0,
h → +∞ h → +∞
30 e quindi il limite non esiste.
(16) Abbiamo
s s√ √ √(3 − n)( n + 2) 6+ n − n3 3
lim = lim =
8n − 2 8n − 2
n → +∞ n → +∞
rr −n −1 133
= lim = = − .
8n 8 2
n → +∞
(17) Abbiamo
µ ¶3 2 3n(n + 2) n n
lim − = lim − lim = ∞ − ∞,
2n +1 n +1 n n
n → +∞ n → +∞ n → +∞
che è una forma indeterminata. Si osservi tuttavia che
¶µ 3 2 2 3n n(n + 2) (n + 2n)(n + 1) − n (n + 1)
lim − = lim =
2 2n +1 n +1 (n + 1)(n + 1)
n → +∞ n → +∞
4 3 2 4 3 3n + 2n + n + 2n − n − n n
= lim = lim = 1.
2 3(n + 1)(n + 1) n n
n → +∞ n → +∞
n 2
(18) Poniamo an = n · 2 + cos(n ). Allora, essendo cos(α) ≥ −1,
n n 2 n
an = n · 2 + cos(n ) ≥ n · 2 − 1 → +∞,
n
per n → +∞. Segue che lim an = +∞,
n → +∞
per confronto.
(19) Abbiamo
22 3n 33n − 5n = lim = .
lim 2 25n + 2n − 6 5n 5
n → +∞ n → +∞
(20) Abbiamo
µ ¶n(−1)3 n 2 3 3
lim (n + (−1) n ) = lim n 1 + = lim n = +∞.
n n → +∞ n → +∞ n → +∞
(21) Abbiamo
µ ¶ µ ¶4 42n − 3 2n 16
lim = lim = .
3n + 7 3n 81
n → +∞ n → +∞
31
(22) Abbiamo
√³p ´ ³p ´ 2n + n + n2 2 √
lim n + n − n = lim n + n − n · 2n + n + n
n → +∞ n → +∞ 2 2 2
2n + n − n n + n − n n 1p
√= lim = lim = lim = .
2n 22n + n + n n 1 + 1/n + n
n → +∞ n → +∞ n → +∞
2.2 Serie numeriche
2.2.1 Esercizi
Esercizio 7 Determinare se convergono ed, in caso affermativo, calcolare la somma delle seguenti serie:
∞ ∞ ∞ X X Xn 1 2n + 1 (1) , (2) , (3) , 2 2(n + 1)! n(n + 3) n (n + 1) n=1 n=1 n=1
µ ¶∞ ∞ ∞ X X X1 1 1 1 √ √ (4) , (5) − , (6) . 24n − 1 n(n + 1)(n + 2)n n +1 n=1 n=1 n=1
Soluzione. (1) Sia an = n/(n + 1)! il termine generale della serie. Allora
n n 1
lim = lim = lim = 0.
(n + 1)! (n + 1)n(n − 1)! (n + 1)(n − 1)!
n → +∞ n → +∞ n → +∞
Inoltre
a (n + 1)!n + 1
n+1
lim = lim · =
a (n + 2)! n
n → +∞ n → +∞
n n +1(n + 1)(n + 1)! = lim = 0,
= lim (n + 2)(n + 1)! · n n(n + 2)
n → +∞ n → +∞
per cui la serie converge per il criterio del rapporto. Possiamo scrivere
n n +1 − 1 n +1 1 1 1
= = − = − ,
(n + 1)! (n + 1)! (n + 1)! (n + 1)! n! (n + 1)!
per cui la serie è telescopica. Ne segue che
¶µN NX X 1n 1
SN = = −
(n + 1)! n! (n + 1)!
n=1 n=1
µ ¶ µ ¶ µ ¶
1 1 1 1 1
= 1 − + − + − + ...
2! 2! 3! 3! 4!
µ ¶ µ ¶
1 1 1 1
... + − + −
(N − 1)! N ! N ! (N + 1)!
1
=1 − (N + 1)!
e quindi
∞X n
lim SN = 1 =⇒ = 1.
N (n + 1)!
N → +∞ n=1
32
(2) Sia an = 1/[n(n + 3)] il termine generale della serie. Allora
1 = 0.
lim n(n + 3)
n → +∞
Inoltre 1 1∼ ,
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
-
Appunti Analisi matematica 1
-
Analisi matematica 1 - Note ed esercizi svolti sui Limiti di Funzioni
-
Analisi matematica
-
Analisi Matematica 1 e 2 - Esercizi svolti