Riassunto esame Fortuna della cultura classica, prof. Danese, libro consigliato Menecmi, Plauto: costruzioni

Argumentum

Mercator siculus, quoi erant gemini filii, surrupto altero mors optigit ei. Avos paternus indit nomen surrepti illi qui domist; facit e Sosicle Menaechmum. Et is, postquam adolevit, quaeritat germanum circum omnis oras. Post devenit Epidamnum, hic ille surrepticius fuerat alitus. Omnes credunt advenam civem, -que meretrix, uxor et socer appellant eum- Menaechmum. Postremo i fratres cognoscunt se invicem.

Grammatica e terminologia

• Mercator: nominativo singolare maschile di terza declinazione mercātor, -ōris.
• Siculus: nominativo singolare maschile dell’aggettivo di prima classe siculus, -a, -um.
• Quoi: dativo singolare maschile (forma arcaica di cui) del pronome relativo qui, quae, quod.
• Erant: 3 pers. plu. Indicativo imperfetto di Sum, es, fui, esse (anomalo); regge il dativo col significato di appartenere a.
• Gemini: nominativo plurale maschile dell’aggettivo di prima classe geminus, -a, um.
• Filii: nominativo plurale maschile di seconda declinazione fīlius, -ī.
• Surrupto altero: ablativo assoluto (costrutto isolato) ablativo singolare maschile del participio perfetto disurrūpio, -is, -rūpī, -rūptum, -ere (3 tr.) [forma arcaica di surrīpio] + ablativo singolare maschile del pronome indefinito alter, -era, -erum.
• Mors: nominativo singolare femminile di terza declinazione mors, mortis.
• Optigit: 3 per. sing. Indicativo perfetto di obtingo, -is, -tigi, -ere (3 intr.).
• Ei: dativo singolare maschile del pronome determinativo is, ea, id.
• Avos: nominativo singolare maschile (forma arcaica di avus) di seconda declinazione avus, -i.
• Paternus: nominativo singolare maschile dell’aggettivo di prima classe paternus, -a, um.
• Indit: 3 per. sing. Indicativo presente di indo, -is, -dīdi, -dītum, -ere (3 tr) [con senso figurato, indere nomen alicui (dare un nome a qualcuno)].
• Nomen: accusativo singolare neutro di terza declinazione nōmen, -inis.
• Surreptic(i): genitivo singolare maschile dell’aggettivo di prima classe subrepticīus, -a, -um.
• Illi: dativo singolare maschile del pronome dimostrativo ille, illa, illud.
• Qui: nominativo singolare maschile del pronome relativo qui, quae, quod.
• Domist: domi (locativo singolare femminile di quarta declinazione domus, -ūs) + est (3 pers. sing. Indicativo presente di sum).
• Facit: 3 per. sing. Indicativo presente facio, -is, fēci, factum, -ere (3 tr.).
• E Sosicle: prep. + ablativo sing. mas. [compl. di origine] di terza declinazione (?) Sosicles, -is.
• Menaechmum: accusativo sing. mas. di seconda declinazione (?) Menaechmus, -i.
• Et: congiunzione.
• Is: nominativo sing. mas. del pronome determinativo is, ea, id.
• Postquam: congiunzione.
• Adolevit: 3 pers. sing. Indicativo perfetto di adolesco, -is, -ōlēvi, -ultum, -ere (3 intr.).
• Quaeritat: 3 pers. sing. Indicativo presente di quaerīto, -as, -avi, -atum, -are (1 tr.).
• Germanum: accusativo sing. mas. di seconda declinazione germanus, -i.
• Circum omnis oras: prep. + accusativi plu. fem. dell’aggettivo di seconda classe omnis, -e e di prima declinazione ora, -ae.
• Post: avverbio di tempo.
• Devenit: 3 per. sing. Indicativo perfetto di dēvēnio, -is, -vēni, -ventum, -ire (4 intr.) [compl. moto a luogo: regge l’accusativo (uso poetico)].
• Epidamnum: accusativo sing. fem. di seconda declinazione Epidamnus, -i.
• Hic: avverbio di luogo.
• Ille: nominativo sing. mas. del pronome dimostrativo ille, illa, illud.
• Surrepticius: nominativo sing. mas. dell’aggettivo di prima classe subrepticīus, -a, -um.
• Fuerat: 3 pers. sing. Indicativo piuccheperfetto di Sum.
• Alitus: nominativo sing. del participio perfetto di ālo, -is, ālui, altum (ālītum), -ere (3 tr.).
• Omnes: nominativo plu. mas. dell’aggettivo di seconda classe omnis, -e.
• Credunt: 3 pers. plu. Indicativo presente di credo, -is, -dīdi, -dītum, -ere (3 tr.).
• Advenam: accusativo sing. mas. di prima declinazione advēna, -ae.
• Civem: accusativo sing. mas. [comp. predicativo dell’oggetto] di terza declinazione civis, -is.
• -que meretrix: nominativo sing. fem. di terza declinazione meretrix, -icis.
• Uxor: nominativo sing. fem. di terza declinazione uxor, -oris.
• Et socer: nominativo sing. fem. di terza declinazione socer, -eris.
• Appellant: 3 pers. sing. Indicativo presente appello, -as, -avi, atum, -are (1 tr.).
• Eum-: accusativo sing. mas. del pronome determinativo is, ea, id.
• Menaechmum.: accusativo sing. mas.
• Postremo: avverbio di tempo.
• I: nominativo plu. mas. (forma contratta) del pronome determinativo is, ea, id.
• Fratres: nominativo plu. mas. di terza declinazione frater, fratris.
• Cognoscunt: 3 per. sing. Indicativo presente cognosco, -is, cognōvi, cognītum, -ere (3 tr.).
• Se: accusativo pronome riflessivo di terza persona.
• Invīcem: avverbio.

Prologus

Primum iam a principio, spectatores, nuntio propitiam salutem mihi atque vobis. Apporto vobis Plautum lingua, non manu; quaeso ut accipiatis benignis auribus. Accipite argumentum nunc atque advortite animum; conferam in paucissuma verba quam potero. Atque hoc (prolettico) poetae faciunt in comoediis: autumant omnis res gestas esse Athenis, quo illud videatur vobis magis graecum. Ego nusquam dicam, nisi ubi factum dicitur. Atque adeo hoc argumentum graecissat; tamen non atticissat, verum sicilicissitat. Hoc fuit antelogium huic argumento; nunc dabo vobis argumentum demensum, non modio neque trimodio, verum ipso horreo: ad narrandum tantum argumentum benignitas adest.

Parte iniziale della storia

Quidam senex mercator fuit Syracusis. Duo filii gemini sunt nati ei, pueri ita simili forma, ut mater sua quae dabat mammam, non posset internosse. Neque adeo ipsa mater quae pepererat illos. Quidem ut dixit mihi ille qui viderat pueros; Ego non vidi illos, nequis vostrum censeat. Postquam iam pueri sunt septuennes, pater oneravit magnam navim multis mercibus. Pater imponit alterum geminum in navem, avexit simul secum ad Tarentum mercatum; reliquit illum alterum domi apud matrem. Tarenti erant forte ludei, cum venit illuc; multi mortales convenerant, ut ad ludos. Inter homines puer aberravit a patre. Ibi quidam mercator Epidamniensis fuit; is tollit puerum –que avehit eum Epidamnum. Autem postquam pater eius perdidit puerum, despondit animum,-que ea aegritudine post paucis diebus emortuust Tarenti. Postquam rediit Syracusas ad avom puerorum nuntius de ea realterum puerum surruptum –que patrem pueri esse emortuum Tarenti, avos immutat nomen huic alteri gemino. Ita dilexit illum alterum qui subruptust, indit nomen illius illi qui domi est, Menaechmo, idem quod fuit nomen alteri, et ipsus avus vocatus est eodem nomine. Propterea memini facilius nomen illius, quia vidi illum flagitarier clamore. Ne mox erretis, iam nunc praedico prius: nomen ambobus fratribus geminis est idem. Nunc redeundum est mihi – pedibus – in Epidamnum, ut disputem vobis examussim hanc rem. Siquis vestrum velit quid curari sibi Epidamni, dicito et imperato audacter; sed ut det ita, unde possit id curari sibi. Nam nisi qui non dederit argentum, egerit nugas; qui dederit egerit nugas magis maiores. Verum redeo illuc unde abii atque adsto in uno loco. Ille Epidamniensis, quem dixeram dudum, qui surrupuit illum alterum puerum geminum nil erat ei liberorum nisi divitiae. Adoptat sibi filium illum puerum surrepticium-que dedit ei uxorem dotatam, -que quom ipse obiit diem fecit eum- heredem; nam ut forte ibat rus, ut pluerat multum, ingressus fluvium rapidum haud longule ab urbe, rapidus subduxit pedes raptori pueri, -que abstraxit- hominem in maximam malam crucem. Ita maxumae divitiae evenerunt illi. Is geminus surrupticius habitat illic. Nunc ille geminus qui habet Syracusis venit hodie in Epidamnum cum servo suo quaeritatum hunc suum germanum geminum. Dum haec fabula agitur, haec est urbs Epidamnus; quando alia agetur, oppidum fiet aliud, sicut quoque familiae solent mutari(er); hic modo agitat leno, modo adulescens, modo senex, pauper, mendicus, rex, parasitus, hariolus.

Actus I

Scena prima

PE: Iuventus fecit mihi nomen Peniculo, ideo quia quando edo detergeo mensam. Qui vinciunt homines captivos catenis et qui indunt compedes servis fuggitivis, faciunt nimis stulte quidem mea sententia. Nam si homini misero accedit malum ad malum, maior lubido est fugere et facere nequiter. Nam aliquo modo eximunt se ex catenis, tum compediti praeterunt anum lima aut excutiunt clavom lapide; eae sunt nugae. Ne voles tu adservare recte quem aufugiat, decet vinciri esca atque potione: homini deliges rostrum apud mensam plenam. Dum tu praebeas illi quod edit et quod potet suo arbitratu, (usque) ad fatim, cottidie, numquam fugiet edepol, tametsi fecerit capital. Adservabis facile, dum vincies eo vinclo. Ita lenta sunt istaec vincla nimis escaria: quam magis extendas, tanto adstringunt artius. Nam ego eo ad hunc Menaechmum quo iam diu sum iudicatus: eo ultro, ut vinciat me. Nam illic homo non alit homines, verum educat-que recreat-: nullus facit medicinam melius. Adulescens est ita; ipsus escae maxumae, dat cenas Cerialis; extruit ita mensas, concinnat tantas struices patinarias. Standumst in lecto, siquid petas de summo. Sed intervallum mihi fuit iam hos multos dies: usque domitus sum domi cum meis caris. Nam neque edo neque emo nisi quod est carissumum. Id quoque: iam cari qui instruuntur deserunt. Nunc inviso ad eum. Sed ostium aperitur. Eccum video ipsum Menaechmum; progreditur foras.

Scena seconda

ME: Ni sies mala, ni stulta, ni indomita -que impos animi, quod videas esse odio viro, tute habeas odio tibi. Praeterhac, post hunc diem, si faxis mihi tale, faxo foris (et) visas vidua patrem. Nam quotiens volo ire foras, retines, revocas, rogitas me quo ego eam, quam rem agam, quid negoti geram, quid petam, quid feram, quid foris egerim. Duxi domum portitorem, ita necesse est mihi eloqui omnem rem, quicquid egi atque ago. Ego habui te nimium dilicatam. Nunc adeo dicam ut facturus. Quando ego bene praebeo tibi ancillas, penum, lanam, aurum, vestem, purpuram nec quicquam eges, cavebis malo, si sapis; desines observare virum. Atque adeo, ne serves me nequiquam, ob eam industriam, hodie ducam scortum atque condicam ad cenam foras aliquo.

PE: Illic homo simulat se loqui male uxori, loquitur mihi. Nam si cenat foris, profecto ulciscitur me, haud uxorem.

ME: Evax! Hercle tandem iurgio abegi uxorem ab ianua. Ubi sunt mariti amatores? Quid omnes congratulantes cessant conferre mihi dona, quia pugnavi fortiter? Modo intus surrupui hanc pallam uxori; fero ad scortum. Sic decet hoc: dari facete verba catae custodi. Hoc facinus est pulchrum, hoc est probum, hoc est lepidum, hoc factumst fabre; abstuli a mala meo malo, hoc deferetur ad damnum. Avorti praedam ab hostibus salute nostrum socium.

PE: Heus adulescens, inest ecqua praeda in istac pars mihi?

ME: Perii! Deveni in insidias.

PE: In presidium immo; ne time.

ME: Qui homo est?

PE: Ego sum.

ME: O mea Commoditas, o mea Opportunitas, salve.

PE: Salve.

ME: Quid agis?

PE: Teneo meum genium dextera.

ME: Non potuisti advenire magis per tempus quam advenis.

PE: Ita ego soleo: scio omnis articulos commoditatis.

ME: Vin tu inspicere facinus luculentum?

PE: Quis cocus coxit id? Iam sciam ubi videro reliquias, siquid est titubatum.

ME: Dic mihi, enumquam tu vidisti tabulam pictam in pariete, ubi aquila raperet Catameitum aut Venus (raperet) Adoneum?

PE: Saepe. Sed quid istae picturae adtinent ad me?

ME: Age, aspice me. Ecquid similiter adsimulo?

PE: Qui est istic ornatus tuus?

ME: Dic me esse hominem lepidissimum.

PE: Ubi essuri sumus?

ME: Dic modo hoc quod ego iubeo te.

PE: Dico: homo lepidissime.

ME: Ecquid audes addere istuc de tuo?

PE: Atque hilarissime.

ME: Pergé.

PE: Non pergo hercle, nisi scio qua gratia. Litigium tibist cum uxore; eo caveo mihi cautius abs te.

ME: Uxorem clam ubi habeamust sepulcrum atque conburamus hunc diem...

PE: Age igitur sane, quando oras aequom, quam mox incendo rogum? Est diem quidem iam dimidiatus mortuus ad umbilicum.

ME: Morare te, quom obloquere mihi.

PE: Ecfodito mihi per solum oculum, Menaechme, si faxo ullum verbum, nisi quod iusseris.

ME: Concede huc a foribus.

PE: Fiat.

ME: Concede huc etiam.

PE: Licet.

ME: Audacter concede etiam nunc ab cavo leonino.

PE: Eu edepol ne tu, ut ego opinor, esses probus agitator.

ME: Quidum?

PE: Identidem respectas ne uxor sequatur te.

ME: Sed quid ais?

PE: Egone? Enim id quod tu vis, aio id atque nego id.

ME: Siquid forte olfeceris, ecquid tu possis facere coiecturam de odore ...?

PE: ... (come se) captum sit collegium.

ME: Agedum, odorare hanc pallam quam ego habeo: quid olet? Apstines?

PE: Oportet olfactare vestimentum muliebre summum: nam ex istoc loco nasum spurcatur odore inlutili.

ME: Igitur olfacta hinc, Penicule. Ut fastidis lepide!

PE: Decet.

ME: Quid igitur? Quid olet? Responde.

PE: Furtum, scortum, prandium.

ME: ... Elocutus nam ... Nunc deferetur hanc ad amicam, meretricem Erotium. Iubebo iam adparari prandium mihi, tibi atque illi.

PE: Eu.

ME: Inde poterimus usque ad stellam diurnam crastinam...

PE: Eu. Fabulatu's expedite. Ferio foris iam?

ME: Feri. Vel mane etiam.

PE: Cantharum commoratu's mille passum.

ME: Pulta placide.

PE: Metuis, credo, ne fores sient Samiae?

ME: Mane, mane, hercle obsecro: eccam eapse exit: oh, vides ut solem occaecatust satin prae candoribus huis corporis?

Scena terza

ER: Salve, Menaechme, anima mia.

ME: Quid ego?

ER: Mihi es extra numerum.

PE: Solet fieri istuc idem aliis adscriptivis ad legionem.

ME: Ego iussi istic mihi hodie proelium adparari apud te.

ER: Id fiet hodie.

ME: In eo proelio uterque potabimus. Ibi melior bellator uter inventus erit cantharo. Legio tuast: sies hanc noctem cum utro adiudicato. Ut ego odi male uxorem, mea voluptas, ubi aspicio te.

ER: Interim nequis quin indutus sies aliquis eius. Quid hoc est?

ME: Exuviae uxoris atque induviae tuae, rosa.

ER: Superas facile ut superior sis quam quisquam qui impetrant mihi.

PE: Tantisper meretrix blanditur, dum videt illud quod rapiat. Nam si amabas, iam oportebat adreptum nasum mordicus.

ME: Sustine hoc, Penicule: volo facere exuvias quas vovi.

PE: Cedo. Sed opsecro hercle, postea salta cum palla sic.

ME: Ego saltabo? non es sanus hercle.

PE: Egone an tu magis? Si non saltas, igitur exue.

ME: Ego surrupui hanc nimio periculo hodie. Quidem meo animo Hercules haud numquam abstulit subcingulum ab Hippolyta aeque magno periculo. Cape hanc tibi, quando una vivis morigeram meis moribus. Decet amatores probos esse amatores hoc animo.

PE: Quidem qui properent detrudere se ad mendicitatem.

ME: Ego emi istanc anno meae uxori quattuor minis.

PE: Plane quattuor minae perierunt, ut ratio redditur.

ME: Scin quid ego volo te accurare?

ER: Scio, curabo quae voles.

ME: Igitur iube prandium accurarier apud te nobis tribus, atque aliquid scitamentorum opsonarier de foro; glandionidam suillam, laridum pernonidam, aut sincipitamenta porcina aut aliquid ad eum modum quae adposita madida in mensam suggerant mihi milvinam. Atque actutum.

ER: Licet ecastor.

ME: Nos prodimus ad forum; iam nos erimus hic. Dum coquetur, interim potabimus.

ER: Veni quando vis; res erit parata.

ME: Propera modo. Sequere tu.

PE: Hercle ego vero et sequar te et servabo te. Neque meream hodie ut te perdam, divitias deorum mihi.

ER: Evocate mihi intus actutum forsa mihi coquom Cilindrum.

Scena quarta

ER: Cape sportulam atque argentum; eccos habes tres nummos.

CY: Habeo.

ER: Abi atque adfer obsonium. Vide quod sit satis tribus; neque defiat neque supersit.

CY: Cuiusmodi hic homines erunt?

ER: Ego et Menaechmus et parasitus eius.

CY: Iam isti sunt decem; nam parasitus munus facile fungitur octo hominum.

ER: Elocuta sum comvivas, cura ceterum.

CY: Licet. Sunt cocta; iube ire accubitum.

ER: Redi cito.

CY: Iam ego ero hic.

Atto II

Scena prima

ME: Meo animo, Messenio, nullast voluptas navitis quam quom conspiciunt terram ex alto procul.

MES: Maior, non dicam dolo, quam si adveniens terram videas quae fuerit tua. Sed quaesso, quamobrem venimus nunc Epidamnum? An circumimus quasi mare omnis insulas?

ME: Quaesitum meum fratrem geminum germanum.

MES: Nam quid modi futurum es...