DISPENSA DI STUDIO
ENTOMOLOGIA
Appunti a lezione, materiale del corso, verifiche, integrazioni e sintesi
A CUR A D I
Samuele Daverio
A.A. 2025/2026 – aggiornata ad agosto 2026
0 PREFAZIONE 7
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
0.1 Che cos’è questo documento . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
0.2 Come funziona il corso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
0.3 Come leggere il documento . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
0.3.0.1 Struttura
0.3.0.2 Priorità e colori
0.3.0.3 Note
0.3.0.4 Rimandi interni
0.3.0.5 Abbreviazioni e convenzioni
0.3.0.6 Integrazioni e materiali aggiuntivi
0.4 Hai trovato un errore? Segnalalo! . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
0.5 Oltre la dispensa: la web app di studio . . . . . . . . . . . . . . 9
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
0.5.1 L’app in pratica
1 INTRODUZIONE 12
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
1.1 Morfologia del progenitore . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.2 Successo Evolutivo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.2.1 Distrubuzione territoriale
1.3 Filogenesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
1.3.1 Classificazione insetti
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.3.2 Metodi molecolari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.3.3 Problema classificazione esapodi
il vantaggio della filogenesi molecolare . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.3.4 Strepsiptera: Vertebrati vs Insetti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
1.3.5 Embriologia:
2 MORFOLOGIA 13
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2.1 Capo (tagma anteriore) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.1.1 Posizioni del capo rispetto al torace
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2.1.2 Apparato boccale
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.1.3 Antenne
2.2 Torace . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
2.2.1 Zampe
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2.2.2 Ali
2.3 Addome . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2.3.1 Ovopositore: . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2.3.2 Adattamenti
3 TEGUMENTALE 18
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3.1 anatomia (ext int) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
→ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
3.1.1 Membrana intersegmentale
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
3.1.2 Endoscheletro
3.2 Colorazione . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
3.3 Mimetismo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
3.3.1 Criptico . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
3.3.2 Fanerico 1
3.4 Comunicazione intraspecifica (badge of status) . . . . . . . . . . . 19
4 MUSCOLARE 19
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
4.1 Istologia e ancoraggio all’esoscheletro . . . . . . . . . . . . . . . 19
4.2 Classificazione . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
4.2.1 Muscoli nei tagmi
4.3 Funzioni aggiuntive . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
5 RESPIRATORIO (SISTEMA TRACHEALE) 20
. . . . . . . . . . . .
5.1 Generalità . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
5.2 Adattamenti particolari . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
6 DIGERENTE 22
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
6.1 Canale alimentare . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
6.1.1 Stomodeo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
6.1.2 Mesentero
6.1.2.1 Membrana peritrofica
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
6.1.3 Proctodeo
6.2 Classificazione trofica degli insetti . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
6.2.1 Fitofagi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
6.2.2 Zoofagi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
6.2.3 Entomofagi
6.2.3.1 Strepsiptera - parassiti o parassitoidi?
6.3 Adattamenti apparati boccali . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
7 CIRCOLATORIO 26
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7.1 Struttura emocele e dinamica circolatoria . . . . . . . . . . . 27
7.2 Emolinfa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
7.2.1 Emociti
8 IMUNITARIO 28
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9 ESCRETORE 28
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9.1 Sistema localizzato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
9.2 Sistema diffuso . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
10 NERVOSO 29
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
10.1 Generalità . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
10.1.1 Filogenesi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
10.1.2 Trasmissione del segnale nervoso
10.1.2.1 Neuroni
10.1.2.2 Sinapsi e trasmissione elettrica/chimica
10.2 Nervoso degli insetti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
10.2.1 Centrale
10.2.1.1 Cerebro
10.2.1.2 Gnatocerebro (o ganglio subesofageo)
10.2.1.3 Catena ganglionare ventrale 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
10.2.2 Viscerale (simpatico/vegetativo)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
10.2.3 Periferico
10.2.3.1 Strutture visive (occhi composti e ocelli) . . . . . . . . . . . . . . . . 34
10.2.4 Digressione sulla danza delle api (facoltativo)
11 SECRETORE 35
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
11.1 Endocrino (ormoni) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
11.2 Esocrino . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
12 RIPRODUTTORE E SVILUPPO POST-EMBRIONALE 36
.
12.1 Riproduttore maschile . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
12.2 Riproduttore femminile . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
12.2.1 Dettagli su ovarioli e uova
12.3 Tipi di riproduzione . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
12.3.1 Prolificazione
12.3.1.1 Tipi
12.3.1.2 Tempi di prolificazione
12.4 Sviluppo Post-Embrionale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
12.4.1 Fasi muta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
12.4.2 Controllo neurormonale
12.4.2.1 Bilancio ormonale e cambio di stato
13 ORDINI MINORI (NON RICHIESTI NEL RICONOSCIMENTO MA MEGLIO 42
CITARLI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
13.1 Collembola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
13.2 Thysanura/Zygentoma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
13.3 Ephemeroptera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
13.4 Odonata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
13.4.1 Zygoptera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
13.4.2 Anisoptera
13.5 Dictyoptera (Dittiotteri) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
13.5.1 Blattodea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
13.5.2 Mantodea
13.6 Isoptera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
13.7 Dermaptera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
13.8 Phasmatodea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
13.9 Orthoptera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
13.9.1 Ensifera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
13.9.2 Gryllotalpa gryllotalpa
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
13.9.3 Caelifera . . . . . . . . . . . . . . . 51
13.9.4 Calliptamus italicus e Dociostaurus maroccanus
13.10Mallophaga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
13.11Anoplura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
13.12Thysanoptera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
3
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
13.12.1 Tripide dell’olivo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
13.12.2 Predatore di Liothrips oleae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
13.12.3 Tripide della vite . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
13.12.4 Tripide dei cereali
13.13Neuroptera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
13.13.1 Mantispidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
13.13.2 Chrysopidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 55
13.13.3 Myrmeleontidae
13.14Mecoptera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
13.15Trichoptera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
14 HEMIPTERA 56
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
14.1 Caratteristiche dei Rincoti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
14.1.1 Differenze tra i due sottordini di Rincoti
14.2 Sottordini: Eterotteri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
14.2.1 Famiglie di Eterotteri acquaioli
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
14.2.2 Pyrrhocoridae e Coreidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
14.2.3 Famiglia dei Pentatomidae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
14.2.4 Tingidae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
14.2.5 Miridae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
14.2.6 Anthocoridae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
14.2.7 Cimicidae
14.3 Sottordine: Omotteri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
14.3.1 Famiglia delle Cicadidae (cicale)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
14.3.2 Famiglie del gruppo “hoppers”
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
14.3.3 Insetti della vite . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
14.3.4 Superfamiglia Psilloidea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
14.3.5 Superfamiglia Aleyrodidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
14.3.6 Superfamiglia Aphididae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
14.3.7 Superfamiglia Coccoidea
15 DIPTERA 74
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
15.1 Caratteristiche dei Ditteri . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74
15.2 Diptera Nematocera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
15.2.1 Tipulidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
15.2.2 Culicidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
15.2.3 Psychodidae
15.3 Diptera Brachycera . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
15.3.1 Tabanidae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76
15.3.2 Asilidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
15.3.3 Bombyliidae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
15.3.4 Syrphidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
15.3.5 Tephritidae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
15.3.6 Muscidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
15.3.7 Tachinidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
15.3.8 Sarcophagidae 4
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
15.3.9 Calliphoridae
16 COLEOPTERA 80
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
16.1 Coleoptera Adephaga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
16.1.1 Carabidae
16.2 Coleoptera Polyphaga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
16.2.1 Staphylinidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
16.2.2 Superfamiglia Scarabeoidea
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
16.2.3 Buprestidae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
16.2.4 Elateridae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
16.2.5 Dermestidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
16.2.6 Coccinellidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
16.2.7 Tenebrionidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
16.2.8 Superfamiglia Chrysomeloidea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
16.2.9 Superfamiglia Curculionoidea
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89
16.2.10 Scolytidae
17 HYMENOPTERA 90
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
17.1 Sottordine: Symphyta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
17.1.1 Siricidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
17.1.2 Cimbicidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
17.1.3 Tenthredinidae
17.2 Sottordine: Apocrita . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
(Terebrantia) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
17.2.1 Ichneumonidae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92
17.2.2 Braconidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
17.2.3 Aphelinidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
17.2.4 Cynipidae
(Aculeata) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
17.2.5 Scoliidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
17.2.6 Formicidae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
17.2.7 Vespidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
17.2.8 Sphecidae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
17.2.9 Apidae
18 LEPIDOPTERA 98
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
18.1 Falene (farfalle notturne) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
(Prays . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99
18.1.1 Yponomeutidae oleae)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100
18.1.2 Cossidae (Phthorimaea . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
18.1.3 Gelechiidae operculella)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
18.1.4 Tortricidae
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
18.1.5 Sesiidae . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
18.1.6 Erebidae: Arctiinae
(Ostrin
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.
Scarica il documento per vederlo tutto.